Van escalatiedynamiek tot gesprekstechniek tot zelfzorg: acht veelgebruikte modellen uit de conflict-, communicatie- en gedragswetenschap, elk interactief om mee te oefenen.
Laatst bijgewerkt: 25 september 2026
De escalatieladder van Glasl is een model dat beschrijft hoe een conflict stap voor stap escaleert, in negen treden verdeeld over drie fasen. Conflictonderzoeker Friedrich Glasl ontwikkelde het in 1997. Hoe hoger een conflict op de ladder staat, hoe moeilijker de-escalatie wordt.
Conflictonderzoeker Friedrich Glasl ontwikkelde in 1997 een model met negen treden, verdeeld over drie fasen. Hoe hoger op de ladder, hoe moeilijker de-escalatie wordt. Klik op een trede voor uitleg.
De Roos van Leary is een gedragsmodel dat laat zien hoe gedrag ander gedrag oproept. Het kent twee assen: boven tegenover onder (leidend tegenover volgend) en samen tegenover tegen (coöperatief tegenover confronterend). De vuistregel luidt: boven roept onder op, samen roept samen op, en tegen roept tegen op.
Psycholoog Timothy Leary ontdekte dat gedrag altijd gedrag oproept: wat jij doet, beïnvloedt direct hoe de ander reageert. Het model kent twee assen, boven/onder (leidend vs. volgend) en samen/tegen (coöperatief vs. confronterend), die samen acht gedragsstijlen vormen. Klik op een segment van het wiel. Welke reactie bij jou het eerst opkomt, test je met de reflextest op basis van de Roos van Leary.
Bron: T. Leary (1957), bewerkt via Wij-leren.nl en Het Effectieve Werken.
De LSD-methode is een gesprekstechniek die staat voor luisteren, samenvatten en doorvragen. Door eerst te luisteren, dan samen te vatten wat je hoorde en vervolgens door te vragen naar de vraag achter de vraag, merkt de ander dat hij gehoord wordt. Dat verlaagt de spanning vaak al.
Een eenvoudige gesprekstechniek: luisteren, samenvatten, doorvragen. Klik op een kaart voor een concreet voorbeeld.
Bron: anders dan de andere modellen op deze pagina is LSD geen wetenschappelijk model maar een Nederlands ezelsbruggetje uit de gesprekspraktijk, zonder aanwijsbare oorspronkelijke auteur. De techniek eronder is wél beschreven: actief luisteren, uitgewerkt door Carl Rogers en later toegankelijk gemaakt door Thomas Gordon. We noemen LSD hier omdat het in Nederlandse trainingen het meest gebruikte geheugensteuntje is, niet omdat het een eigen theoretische basis heeft.
Geweldloze communicatie is een gespreksmethode van psycholoog Marshall Rosenberg om een spannend gesprek te voeren zonder verwijt of oordeel. Ze bestaat uit vier stappen: waarneming, gevoel, behoefte en verzoek. Door de feitelijke waarneming te scheiden van de interpretatie blijft het gesprek over de situatie gaan, niet over schuld.
Psycholoog Marshall Rosenberg ontwikkelde vier stappen om een spannend gesprek te voeren zonder verwijt of oordeel: waarneming, gevoel, behoefte en verzoek. Vul de vier velden in: de zin eronder bouwt zich live op.
Feiten, geen interpretatie. "Je bent onbetrouwbaar" is een oordeel; "de deadline is driemaal gemist" is een waarneming.
Benoem een écht gevoel (onzeker, teleurgesteld, opgelucht), geen verkapt verwijt ("genegeerd" is eigenlijk een oordeel over de ander).
De universele behoefte achter het gevoel: erkenning, rust, duidelijkheid, veiligheid, gehoord worden.
Concreet en positief geformuleerd, geen eis. Een verzoek laat ruimte voor een "nee".
Als ik zie dat …, voel ik me …, omdat ik behoefte heb aan …. Zou je …?
Bron: M. Rosenberg, Geweldloze communicatie (2003), zie o.a. Samen Inzicht.
Het ABC-model is een gedragsanalysemodel uit de gedragswetenschap dat gedrag opdeelt in drie delen: Antecedent (wat eraan voorafging), Behavior (het gedrag zelf) en Consequence (wat erop volgde). Door die drie te scheiden wordt zichtbaar welke omstandigheden agressief gedrag uitlokken en wat het gedrag in stand houdt.
Een gedragsanalyse-model uit de gedragswetenschap: Antecedent (wat ging vooraf), Behavior (het gedrag zelf) en Consequence (wat volgde). Vul 'm in voor een situatie die je hebt meegemaakt, of gebruik 'm als denkoefening.
De trigger: fysieke omstandigheden, instructies, of iets dat net daarvoor gebeurde.
Blijf bij het observeerbare: geluid, houding, woorden. Niet de interpretatie.
Een reactie die het gedrag "beloont" (bijvoorbeeld door snel toe te geven) vergroot de kans dat het patroon terugkeert.
Bron: toegepaste gedragsanalyse (ABC-model), zie o.a. Lab voor Gedragsverandering.
Een signaleringsplan, ook wel stoplichtmethode genoemd, legt per spanningsfase vast welke signalen bij iemand horen en welke afspraken daarbij gelden, verdeeld over groen, oranje en rood. Het wordt veel gebruikt in de zorg en wordt bij voorkeur op een rustig moment samen met de betrokkene opgesteld.
Veel gebruikt in de zorg: leg per fase vast welke signalen horen bij oplopende spanning, en welke afspraken daarbij horen. Maak 'm bij voorkeur op een rustig moment, samen met de betrokkene. 3 tot 5 signalen en maximaal 3 afspraken per fase werkt het best.
De evenwichtige fase. Dit is het moment om dit plan samen op te stellen.
Beginnende terugval. De eerste voortekenen worden zichtbaar.
De crisisfase. Veiligheid staat voorop.
Bron: stoplichtmethode uit de GGZ, zie o.a. GGZ Kempen en BTSG.
De HALT-methode is een korte zelfcheck vóór een lastig gesprek, afkomstig uit de verslavingszorg. HALT staat voor Hongerig, Angry (boos), Lonely (eenzaam) en Tired (moe). Elk van deze vier vergroot de kans dat jij of de ander sneller escaleert dan de situatie zelf rechtvaardigt.
Een razendsnelle zelfcheck uit de verslavingszorg, ook waardevol vóór een lastig gesprek: Hongerig, Angry (boos), Lonely (eenzaam), Tired (moe). Elk van de vier vergroot de kans dat jij, of de ander, feller reageert dan nodig. Klik aan wat op dit moment speelt.
Bron: HALT-model uit de verslavingszorg (Anonieme Alcoholisten), breed toegepast als kortdurende zelfregulatiecheck.
Het model van Thomas-Kilmann onderscheidt vijf conflicthanteringsstijlen, bepaald door twee dimensies: hoe assertief iemand is (opkomen voor het eigen belang) en hoe coöperatief (rekening houden met de ander). De vijf stijlen zijn doordrukken, samenwerken, compromis sluiten, vermijden en toegeven.
Vijf stijlen, bepaald door twee dimensies: hoe assertief je bent (opkomen voor je eigen belang) en hoe coöperatief (rekening houden met de ander). Beantwoord acht korte situaties met wat het meest bij je past. Aan het eind zie je jouw dominante stijl.
Bron: K. Thomas & R. Kilmann, Thomas-Kilmann Conflict Mode Instrument (1974), zie o.a. Feedback Consulting.
Act in Move Training & Coaching traint deze en andere methodieken in realistische scenario's, toegespitst op jouw sector.
Deze pagina is samengesteld op basis van onafhankelijk onderzoek en openbare bronnen, waaronder CBS, TNO en sectorrapportages, en is vakinhoudelijk getoetst door de veiligheids- en de-escalatiespecialisten van Act in Move Training & Coaching, initiatiefnemer van AgressieVisie. AgressieVisie verkoopt zelf geen trainingen. Bij elk cijfer staat de oorspronkelijke bron vermeld.