Van escalatiedynamiek tot gesprekstechniek en zelfcheck: acht bekende modellen uit de conflictkunde, de psychologie en de gesprekspraktijk, elk interactief om mee te oefenen. Bij elk model staat waar het vandaan komt en wat er over de werking bekend is.
Laatst bijgewerkt: 14 oktober 2026
Elke methodiek heeft een eigen doel en een eigen moment. Een deel helpt je een situatie te begrijpen, een deel geeft houvast tijdens het gesprek en een deel is bedoeld voor de voorbereiding of de nabespreking. Klik op een naam voor de uitleg.
| Methodiek | Waarvoor | Wanneer |
|---|---|---|
| Escalatieladder van Glasl | Inschatten hoe ver een conflict is opgelopen, in negen treden en drie fasen | Bij een conflict dat verhardt of al langer loopt; hoe hoger de trede, hoe eerder hulp van buiten nodig is |
| Roos van Leary | Zien hoe jouw gedrag het gedrag van de ander oproept | Als een gesprek vastloopt in aanvallen en terugslaan, of in aanvallen en terugtrekken |
| LSD-methode | De ander laten merken dat je hem hoort: luisteren, samenvatten, doorvragen | Tijdens het gesprek, zodra iemand geïrriteerd of boos raakt |
| Geweldloze communicatie | Iets lastigs zeggen zonder verwijt: waarneming, gevoel, behoefte, verzoek | Als je een grens of verzoek moet uitspreken, of een gesprek kunt voorbereiden |
| ABC-model | Ontleden wat aan gedrag voorafging, wat er gebeurde en wat erop volgde | Na een incident of bij gedrag dat steeds terugkomt, bijvoorbeeld in een teamoverleg |
| Signaleringsplan | Per fase (groen, oranje, rood) vastleggen welke signalen en afspraken erbij horen | Vooraf, op een rustig moment en samen met de betrokkene, bij iemand die je langer begeleidt |
| HALT-methode | Korte zelfcheck op honger, boosheid, eenzaamheid en vermoeidheid | Vlak voor een lastig gesprek |
| Conflictstijlentest | Inzicht in je eigen voorkeur bij conflicten, volgens het model van Thomas en Kilmann | Ter voorbereiding, of als start van een teamgesprek over hoe ieder met conflicten omgaat |
De escalatieladder van Glasl is een model dat beschrijft hoe een conflict stap voor stap escaleert, in negen treden verdeeld over drie fasen. Conflictonderzoeker Friedrich Glasl beschreef het in 1980. Hoe hoger een conflict op de ladder staat, hoe moeilijker de-escalatie wordt.
Conflictonderzoeker Friedrich Glasl beschreef in 1980 een model met negen treden, verdeeld over drie fasen. Hoe hoger op de ladder, hoe moeilijker de-escalatie wordt. Klik op een trede voor uitleg.
De treden beschrijven hoe partijen zich in een conflict gedragen, niet wie ze zijn. Welke trede je ziet, is jouw waarneming onder spanning; de ander kan het anders ervaren.
Friedrich Glasl, een Oostenrijkse conflictonderzoeker en organisatieadviseur, beschreef de negen treden in zijn handboek Konfliktmanagement. Diagnose und Behandlung von Konflikten in Organisationen (Haupt, Bern en Stuttgart, eerste druk 1980). Glasl stelt de escalatie bewust niet voor als een opgaande ladder; "escalatieladder" is de gangbare Nederlandse naam.
Het model beschrijft hoe partijen zich gedragen als een conflict oploopt. Glasl koppelt aan de treden wel vormen van hulp door een derde, van moderatie bij de eerste treden via procesbegeleiding en bemiddeling tot arbitrage of een gerechtelijke procedure en, bij de hoogste treden, een machtsingreep. De interventietips bij de treden hierboven zijn praktische aanwijzingen van de redactie, geen onderdeel van Glasls model. Het model is een denkkader om gedrag te duiden. Het is niet als interventie tegen agressie op effect onderzocht.
Bronnen: catalogusgegevens van Glasl (1980) bij Open Library en Wikipedia (Duitstalig): Konflikteskalation nach Friedrich Glasl.
De Roos van Leary is een gedragsmodel dat laat zien hoe gedrag ander gedrag oproept. Het kent twee assen: boven tegenover onder (leidend tegenover volgend) en samen tegenover tegen (coöperatief tegenover confronterend). De vuistregel luidt: boven roept onder op, samen roept samen op, en tegen roept tegen op.
Psycholoog Timothy Leary beschreef in 1957 hoe gedrag ander gedrag oproept: wat jij doet, beïnvloedt hoe de ander reageert. Het model kent twee assen, boven/onder (leidend vs. volgend) en samen/tegen (coöperatief vs. confronterend), die samen acht gedragsstijlen vormen. Kies een segment van het wiel of een stijl uit de lijst eronder.
Met het toetsenbord: Tab of de pijltjestoetsen om te kiezen, Enter of spatie om te openen.
Timothy Leary publiceerde het model in 1957 in Interpersonal Diagnosis of Personality, als manier om persoonlijkheid te beschrijven aan de hand van gedrag tegenover anderen. De naam "Roos van Leary" is Nederlands; Leary gebruikte die zelf niet. Het model is sindsdien door anderen verder uitgewerkt en staat in de psychologie bekend als het interpersoonlijk circumplex. De namen van de acht stijlen en de vuistregel op deze pagina zijn een vereenvoudigde Nederlandse bewerking, niet Learys eigen benaming van de acht sectoren.
Het model is een denkkader om gedrag te duiden. Het is niet als interventie tegen agressie op effect onderzocht.
Bronnen: catalogusgegevens van Leary (1957) bij Open Library en Wikipedia: Interpersoonlijk circumplex.
De LSD-methode is een gesprekstechniek die staat voor luisteren, samenvatten en doorvragen. Door eerst te luisteren, dan samen te vatten wat je hoorde en vervolgens door te vragen naar de vraag achter de vraag, merkt de ander dat hij gehoord wordt. Dat kan de spanning al verlagen.
Een eenvoudige gesprekstechniek: luisteren, samenvatten, doorvragen. Hieronder per stap wat het inhoudt, met een voorbeeldzin. Daarna oefen je zelf met vijf korte situaties.
Vijf korte situaties uit verschillende sectoren. Kies per stap (luisteren, samenvatten, doorvragen) welke reactie het best past. Je krijgt direct uitleg waarom. Een verkeerde keus mag: probeer dan een andere.
Wil je het in een heel gesprek oefenen, waarin de ander reageert op wat jij zegt? Probeer het oefengesprek.
LSD is geen wetenschappelijk model maar een Nederlands ezelsbruggetje uit de gesprekspraktijk, zonder aanwijsbare oorspronkelijke auteur. De techniek eronder is wel beschreven: actief luisteren. Die term komt van de psychologen Carl Rogers en Richard Farson; Thomas Gordon maakte actief luisteren breed bekend in zijn cursussen, zoals Parent Effectiveness Training vanaf 1962. We noemen LSD hier omdat het een bekend geheugensteuntje is, niet omdat het een eigen theoretische basis heeft.
Het is een denkkader voor het gesprek. Als interventie tegen agressie is het niet op effect onderzocht.
Bronnen: Wikipedia (Engelstalig): Active listening en Wikipedia (Engelstalig): Thomas Gordon.
Geweldloze communicatie is een gespreksmethode van psycholoog Marshall Rosenberg om een spannend gesprek te voeren zonder verwijt of oordeel. Ze bestaat uit vier stappen: waarneming, gevoel, behoefte en verzoek. Door de feitelijke waarneming te scheiden van de interpretatie blijft het gesprek over de situatie gaan, niet over schuld.
Psycholoog Marshall Rosenberg ontwikkelde vier stappen om een spannend gesprek te voeren zonder verwijt of oordeel: waarneming, gevoel, behoefte en verzoek. Vul de vier velden in: de zin eronder bouwt zich live op. Terwijl je typt, wijst de tool je op woorden die vaak als verwijt of oordeel overkomen.
Feiten, geen interpretatie. "Je bent onbetrouwbaar" is een oordeel; "de deadline is drie keer gemist" is een waarneming. Wat iemand letterlijk zei, mag tussen aanhalingstekens.
Benoem een écht gevoel (onzeker, teleurgesteld, opgelucht), geen verkapt verwijt ("genegeerd" is eigenlijk een oordeel over de ander).
De universele behoefte achter het gevoel: erkenning, rust, duidelijkheid, veiligheid, gehoord worden.
Concreet en positief geformuleerd, geen eis. Een verzoek laat ruimte voor een "nee".
Als ik merk dat …, voel ik me …, omdat ik behoefte heb aan …. Zou je …?
De klinisch psycholoog Marshall Rosenberg ontwikkelde de methode in de jaren zestig en zeventig. Zijn boek Nonviolent Communication: A Language of Compassion verscheen in 1999 bij PuddleDancer Press; de Nederlandse vertaling, Geweldloze communicatie, is uitgegeven door Lemniscaat.
Onderzoek naar de werking is beperkt. Een scopingreview van Adriani en anderen (BMC Health Services Research, 2024; literatuur doorzocht in 2023) vond zeven studies over geweldloze communicatie in de zorg, waarvan twee experimenteel. Die gaan over de onderlinge verhoudingen en communicatie van zorgmedewerkers, leidinggevenden en studenten, niet over agressie van cliënten, klanten of burgers tegen medewerkers.
Bronnen: catalogusgegevens van Rosenberg (1999) bij Open Library, Wikipedia (Engelstalig): Nonviolent Communication en Adriani e.a. (2024), scopingreview.
Het ABC-model is een gedragsanalysemodel uit de gedragswetenschap dat gedrag opdeelt in drie delen: Antecedent (wat eraan voorafging), Behavior (het gedrag zelf) en Consequence (wat erop volgde). Door die drie te scheiden wordt zichtbaar welke omstandigheden agressief gedrag uitlokken en wat het gedrag in stand houdt.
Een gedragsanalyse-model uit de gedragswetenschap: Antecedent (wat ging vooraf), Behavior (het gedrag zelf) en Consequence (wat volgde). Vul het in voor een situatie die je hebt meegemaakt, of gebruik het als denkoefening. Daarna maakt de tool een korte samenvatting met vragen om verder over na te denken en mogelijke vervolgstappen.
De trigger: fysieke omstandigheden, instructies, of iets dat net daarvoor gebeurde.
Blijf bij het observeerbare: geluid, houding, woorden. Niet de interpretatie.
Een reactie die het gedrag "beloont" (bijvoorbeeld door snel toe te geven) vergroot de kans dat het patroon terugkeert.
Je invoer wordt alleen in deze browser bewaard, niet op onze server. Schrijf geen namen of andere gegevens op waarmee iemand te herkennen is. Gebruik je een gedeelde computer, wis dan na afloop.
Het ABC-model gaat terug op de driedelige analyse van gedrag (voorafgaande prikkel, gedrag, gevolg) die gedragspsycholoog B.F. Skinner in de jaren vijftig beschreef, onder meer in Science and Human Behavior (1953). In de toegepaste gedragsanalyse wordt het gebruikt om gedrag te observeren en te verklaren. Het is een analysemethode: het helpt een situatie te ontleden, maar is op zichzelf geen interventie tegen agressie.
Niet hetzelfde als het ABCD-model. Het ABCD-model is een indeling van gedrag van klanten in vier niveaus. Het agressieprotocol van gemeente Alkmaar, Halte Werk en UWV (geldig van 2017 tot en met 2019) beschrijft het zo: A is smeken, zeuren of een uitzondering willen; B is kritiek op het beleid van de organisatie of op wet- en regelgeving; C is kritiek, belediging of bedreiging gericht op de medewerker; D is intimideren, dreigen met fysiek geweld of het gebruiken. UWV noemt daarin A en B emotie en C en D agressie. De indeling in A, B en C gaat terug op de methode Van der Steen uit het politieonderwijs; wanneer de D erbij kwam, is niet vast te stellen. Herkomst, voorbeelden en grenzen staan op de pagina over het ABCD-model.
Bronnen: Wikipedia (Engelstalig): Three-term contingency, catalogusgegevens van Skinner (1953) bij Open Library en het Agressieprotocol van gemeente Alkmaar (vervallen per 2020) op overheid.nl.
Een signaleringsplan, ook wel stoplichtmethode genoemd, legt per spanningsfase vast welke signalen bij iemand horen en welke afspraken daarbij gelden, verdeeld over groen, oranje en rood. Het wordt onder meer in de geestelijke gezondheidszorg gebruikt en wordt bij voorkeur op een rustig moment samen met de betrokkene opgesteld.
Gebruikt in de zorg: leg per fase vast welke signalen horen bij oplopende spanning, en welke afspraken daarbij horen. Maak 'm bij voorkeur op een rustig moment, samen met de betrokkene. Kies afspraken die haalbaar zijn en neem de tijd om het plan op te stellen.
De evenwichtige fase. Dit is het moment om dit plan samen op te stellen.
Beginnende terugval. De eerste voortekenen worden zichtbaar.
De crisisfase. Veiligheid staat voorop.
Het signaleringsplan wordt in de geestelijke gezondheidszorg gebruikt om een crisis of terugval te voorkomen. Netwerk GGZ Kempen beschrijft het als een stappenplan met minimaal drie fasen (bijvoorbeeld groen, oranje en rood), dat je idealiter in een stabiele fase opstelt en zoveel mogelijk samen met cliënt, hulpverlener en omgeving.
Voor agressie is een verwante werkwijze onderzocht. In een zwaarbeveiligd forensisch psychiatrisch ziekenhuis bespraken verpleegkundigen en patiënten wekelijks de vroege signalen van agressie (de Early Recognition Method). Na de invoering daalde het aantal separaties; de patiënten waren daarbij hun eigen controlegroep (Fluttert en anderen, Journal of Clinical Nursing, 2010). Dat onderzoek ging over forensische zorg; buiten de zorg is het effect daarmee niet aangetoond.
Bronnen: Netwerk GGZ Kempen: Signaleringsplan en Fluttert e.a. (2010) in PubMed.
De HALT-methode is een korte zelfcheck vóór een lastig gesprek, afkomstig uit de zelfhulp bij verslaving. HALT staat voor Hongerig, Angry (boos), Lonely (eenzaam) en Tired (moe). Elk van deze vier kan ervoor zorgen dat jij of de ander feller reageert dan de situatie vraagt.
Een razendsnelle zelfcheck uit de zelfhulp bij verslaving, ook bruikbaar vóór een lastig gesprek: Hongerig, Angry (boos), Lonely (eenzaam), Tired (moe). Elk van de vier kan ervoor zorgen dat jij, of de ander, feller reageert dan nodig. Klik aan wat op dit moment speelt: je krijgt per letter één kleine actie voor vóór het gesprek.
Het geheugensteuntje komt uit de zelfhulp bij verslaving. De brochure Living Sober van de Anonieme Alcoholisten (eerste druk 1975) raadt aan om niet te moe, te hongerig of te eenzaam te worden, en heeft een apart hoofdstuk over boosheid en wrok. Wie het acroniem HALT heeft bedacht, hebben we niet kunnen achterhalen.
Het is een denkkader voor zelfinzicht. Als interventie tegen agressie is het niet op effect onderzocht.
Het model van Thomas-Kilmann onderscheidt vijf conflicthanteringsstijlen, bepaald door twee dimensies: hoe assertief iemand is (opkomen voor het eigen belang) en hoe coöperatief (rekening houden met de ander). De vijf stijlen zijn doordrukken, samenwerken, compromis sluiten, vermijden en toegeven.
Vijf stijlen, bepaald door twee dimensies: hoe assertief je bent (opkomen voor je eigen belang) en hoe coöperatief (rekening houden met de ander). Beantwoord tien korte situaties met wat het meest bij je past. Elke stijl komt even vaak voor als antwoordmogelijkheid. Aan het eind zie je je hele profiel: hoe vaak je elke stijl koos, en per stijl wanneer die bij agressie helpt en wanneer die riskant is. Dit is een korte oefening, geen officiële of gevalideerde versie van het Thomas-Kilmann-instrument.
Deze oefening beschrijft jouw keuzes in tien situaties, niet jouw karakter. Het is een hulpmiddel voor je eigen reflectie, geen diagnose.
Kenneth Thomas en Ralph Kilmann brachten in 1974 het Thomas-Kilmann Conflict Mode Instrument (TKI) uit. Het bouwt voort op het managerial grid van Robert Blake en Jane Mouton en gebruikt twee assen: assertiviteit en coöperatie. Het officiële instrument bestaat uit dertig paren van uitspraken en is auteursrechtelijk beschermd. De test op deze pagina is een verkorte oefening met tien situaties en is niet gevalideerd. Elk van de tien mogelijke paren van stijlen komt één keer voor, zodat elke stijl vier keer te kiezen is; dat maakt de uitkomst evenwichtiger, maar niet betrouwbaar of gevalideerd. De tips per stijl over agressiesituaties zijn praktische aanwijzingen van de redactie, geen onderdeel van het model van Thomas en Kilmann.
Het model is een denkkader voor zelfinzicht. Als interventie tegen agressie is het niet op effect onderzocht.
Bron: Wikipedia (Engelstalig): Thomas-Kilmann Conflict Mode Instrument.
Op deze pagina staan er acht: de escalatieladder van Glasl, de Roos van Leary, de LSD-methode (luisteren, samenvatten, doorvragen), geweldloze communicatie van Marshall Rosenberg, het ABC-model, het signaleringsplan (stoplichtmethode), de HALT-methode en de conflicthanteringsstijlen van Thomas en Kilmann. Een deel helpt een situatie te begrijpen, een deel geeft houvast in het gesprek zelf en een deel is bedoeld voor de voorbereiding of de nabespreking. Het overzicht bovenaan de pagina laat zien welke methodiek bij welk moment past.
Tijdens het gesprek zelf zijn de LSD-methode en de vuistregel van de Roos van Leary het meest direct toe te passen: luister, vat samen en vraag door, en reageer op tegen-gedrag niet met tegen-gedrag. Moet je een grens of verzoek uitspreken, dan helpt geweldloze communicatie om dat zonder verwijt te doen. Vlak voor een lastig gesprek is de HALT-check nuttig, achteraf het ABC-model. Bij dreiging of fysiek geweld gaat veiligheid voor: neem afstand en schakel hulp in.
De test laat zien welke van de vijf conflicthanteringsstijlen uit het model van Thomas en Kilmann jouw voorkeur heeft: doordrukken, samenwerken, compromis sluiten, vermijden of toegeven. Je kiest in tien situaties tussen twee reacties en ziet daarna hoe vaak je elke stijl koos; de stijl die je het vaakst kiest, is je voorkeursstijl. Het is een korte oefening, geen officiële of gevalideerde test. Het oorspronkelijke Thomas-Kilmann Conflict Mode Instrument uit 1974 bestaat uit dertig paren van uitspraken.
De escalatieladder van Glasl beschrijft hoe een conflict tussen partijen in de loop van de tijd verhardt, in negen treden verdeeld over drie fasen. De Roos van Leary gaat over het moment zelf: hoe het gedrag van de een het gedrag van de ander oproept, op twee assen (boven tegenover onder en samen tegenover tegen). De ladder helpt inschatten hoe ver een conflict is opgelopen; de roos helpt kiezen hoe je nu reageert.
Act in Move Training & Coaching traint deze en andere methodieken in realistische scenario's, toegespitst op jouw sector.
Deze pagina is samengesteld door de redactie van AgressieVisie op basis van openbare bronnen, die op de pagina zelf staan vermeld. AgressieVisie is een initiatief van Act in Move Training & Coaching, een trainingsbureau in agressiehantering. Op deze site wordt niets verkocht. Hoe we inhoud en commercie gescheiden houden, staat in het redactiestatuut.