Kennisbank

Begrippenlijst agressie & de-escalatie

De belangrijkste vaktermen rond agressie en de-escalatie, helder en kort uitgelegd.

Laatst bijgewerkt: 26 september 2026

A

ABC-model #
Gedragsanalysemodel (Antecedent, Behavior, Consequence) dat verklaart hoe gedrag wordt uitgelokt door voorafgaande omstandigheden en in stand gehouden door de gevolgen die erop volgen. Wordt gebruikt om aanleidingen voor agressief gedrag structureel te herkennen en aan te pakken.
Actief luisteren #
Een luistertechniek waarbij je expliciet laat merken dat je de ander hoort en begrijpt, bijvoorbeeld door samen te vatten of gevoel te benoemen. Vaak de eerste stap in de-escalatie.
Genoemd in: De-escalatietechnieken: wat de wetenschap eraan toevoegt
Agressie #
Gedrag dat gericht is op het toebrengen van schade, intimidatie of dwang aan een ander, verbaal of fysiek, doelbewust of impulsief.
Genoemd in: Agressie in de zorgsector: de cijfers voor 2024-2025, Agressie tegen OV- en beveiligingspersoneel: nieuwe aanpak
Assertiviteit #
Het respectvol opkomen voor eigen grenzen of behoeften zonder de ander te schaden: het tegenovergestelde van zowel passiviteit als agressie.

B

BHV (bedrijfshulpverlening) #
De interne organisatie binnen een bedrijf die verantwoordelijk is voor eerste hulp, ontruiming en het bestrijden van beginnende incidenten, waaronder escalerende agressiesituaties. Elke werkgever is wettelijk verplicht BHV te organiseren.

C

Contra-agressie #
Het onbedoeld reageren op agressief gedrag met eigen agressie, bijvoorbeeld een verhoogde stem of dwingende houding. Werkt vrijwel altijd escalerend en is precies het gedrag dat de-escalatietechnieken proberen te voorkomen.

D

E

Escalatiefase #
De fase waarin spanning zichtbaar oploopt via signalen als verhoogde stemtoon, gespannen lichaamstaal en afnemend redeneervermogen, voorafgaand aan een mogelijke uitbarsting.
Genoemd in: Vroege signalen van agressie: wat onderzoek laat zien
Escalatieladder #
Model van conflictonderzoeker Friedrich Glasl met negen treden, verdeeld over drie fasen (rationeel, emotioneel, destructief), dat beschrijft hoe een conflict stapsgewijs verhardt. Hoe hoger op de ladder, hoe moeilijker de-escalatie wordt.

F

Frustratie-agressietheorie #
Een psychologische theorie die stelt dat agressie vaak voortkomt uit geblokkeerde doelen of behoeften: frustratie die zich ontlaadt als agressief gedrag.

G

H

HALT-methode #
Een razendsnelle zelfcheck uit de verslavingszorg (Hongerig, Angry/boos, Lonely/eenzaam, Tired/moe) die helpt inschatten hoe groot de kans is dat jij, of de ander, feller reageert dan de situatie rechtvaardigt.

I

Impulscontrole #
Het vermogen om een directe, vaak agressieve reactie op een prikkel te onderdrukken of uit te stellen.
Instrumentele agressie #
Agressie die doelbewust wordt ingezet als middel om een specifiek doel te bereiken, in tegenstelling tot reactieve, impulsieve agressie.
Genoemd in: Waarom jonge werknemers vaker met agressie te maken krijgen

L

LSD-methode #
Gesprekstechniek van Luisteren, Samenvatten en Doorvragen, gericht op het begrijpen van de onderliggende behoefte van de ander voordat je een oplossing aandraagt.

M

Meldcultuur #
De mate waarin medewerkers zich vrij voelen om incidenten, ook kleine, te melden zonder angst voor gevolgen. Een zwakke meldcultuur leidt tot onderrapportage en een vertekend beeld van het daadwerkelijke risico.
Genoemd in: Aangifte na agressie tegen een publieke taak: wat is afgesproken en waar het vastloopt

N

Nazorg #
De begeleiding en ondersteuning die iemand krijgt ná een agressie-incident, gericht op emotioneel herstel en het voorkomen van langdurige impact.
Genoemd in: Nazorg na een agressie-incident: waar het vaak misgaat, Alleen op huisbezoek: het verhoogde risico van alleen werken, Aangifte na agressie tegen een publieke taak: wat is afgesproken en waar het vastloopt

O

Onderrapportage #
Het verschijnsel dat het daadwerkelijke aantal agressie-incidenten hoger ligt dan het aantal officieel gemelde incidenten, vaak omdat medewerkers verbale agressie als 'hoort erbij' beschouwen.
Opwindingsfase (arousal) #
De fysiologische staat van verhoogde spanning (versnelde hartslag, adrenaline) die aan agressief gedrag voorafgaat en het redeneervermogen tijdelijk vermindert.
Genoemd in: Vroege signalen van agressie: wat onderzoek laat zien

P

Passieve agressie #
Indirecte uiting van vijandigheid, zoals sarcasme, tegenwerken of expres traag reageren, zonder openlijke confrontatie.
Genoemd in: Agressie in de zorgsector: de cijfers voor 2024-2025
PTSS (posttraumatische stressstoornis) #
Een psychische aandoening die kan ontstaan na het meemaken of getuige zijn van een ingrijpende gebeurtenis, zoals een ernstig agressie-incident. Tijdige en gestructureerde nazorg verkleint het risico op langdurige klachten.

R

Reactieve agressie #
Impulsieve agressie als directe reactie op een waargenomen bedreiging of provocatie, vaak zonder vooraf bedachte intentie.
Genoemd in: Wie valt hulpverleners aan? Wat onderzoek zegt over daders en situaties
RI&E (risico-inventarisatie en -evaluatie) #
Het wettelijk verplichte document waarin een werkgever de arbeidsrisico's binnen de organisatie in kaart brengt, waaronder het risico op agressie en geweld, met bijbehorend plan van aanpak.

S

Signaalherkenning #
Het vermogen om vroege fysieke, verbale en gedragsmatige signalen van oplopende spanning waar te nemen vóórdat een situatie escaleert.
Genoemd in: Vroege signalen van agressie: wat onderzoek laat zien, Bodycams tegen agressie: wat werkt en wat niet, Agressie in de horeca: risicovolle sector volgens de NEA, Wie valt hulpverleners aan? Wat onderzoek zegt over daders en situaties
Signaleringsplan #
Een document waarin per fase (vaak met een groen/oranje/rood-systeem) wordt vastgelegd welke signalen bij oplopende spanning horen en welke afspraken daarbij gelden, zodat een team eenduidig kan handelen.

T

Trigger #
Een specifieke gebeurtenis, opmerking of prikkel die een agressieve reactie in gang zet bij iemand die al onder spanning staat.
Genoemd in: Online dreigementen: voorloper van fysieke agressie, Wie valt hulpverleners aan? Wat onderzoek zegt over daders en situaties

V

Vecht-vlucht-bevriesreactie #
De automatische, fysiologische reactie van het lichaam op een waargenomen dreiging: aanvallen, vluchten of verstijven. Relevant om te begrijpen hoe mensen reageren onder hoge spanning.
Vicaire traumatisering #
Het geleidelijk overnemen van stressklachten door herhaaldelijk blootgesteld te worden aan de trauma's, agressie of leed van anderen, ook wel secundaire traumatisering genoemd. Een bekend risico in beroepen met veel contact met mensen in nood of onder spanning.

Z

Zelfregulatie #
Het vermogen om eigen emoties en impulsen te reguleren, essentieel zowel voor degene die dreigt te escaleren als voor de professional die moet de-escaleren.
Genoemd in: De-escalatietechnieken: wat de wetenschap eraan toevoegt, Waarom trainingsfrequentie belangrijker is dan trainingsduur, Waarom de leidinggevende de sleutel is tot minder agressie
Zorgplicht #
De wettelijke verplichting van een werkgever (art. 7:658 Burgerlijk Wetboek) om te zorgen voor een veilige werkomgeving, wat ook geldt voor bescherming tegen agressie en geweld door derden.
Genoemd in: Aangifte na agressie tegen een publieke taak: wat is afgesproken en waar het vastloopt

Wil je deze vaardigheden ook in de praktijk oefenen?

Voor praktijkgerichte training in agressiehantering en de-escalatie ga je naar Act in Move Training & Coaching.

Naar Act in Move

Deze pagina is samengesteld op basis van onafhankelijk onderzoek en openbare bronnen, waaronder CBS, TNO en sectorrapportages, en is vakinhoudelijk getoetst door de veiligheids- en de-escalatiespecialisten van Act in Move Training & Coaching, initiatiefnemer van AgressieVisie. AgressieVisie verkoopt zelf geen trainingen. Bij elk cijfer staat de oorspronkelijke bron vermeld.