A

Aangifte #
Een formele melding van een strafbaar feit bij de politie, waarmee je om strafrechtelijk onderzoek vraagt. Dat is iets anders dan een interne melding bij je werkgever. Bij agressie op het werk kan ook de werkgever aangifte doen in plaats van de medewerker. Hulp van Slachtofferhulp Nederland krijg je ook zonder aangifte.
ABC-model #
Gedragsanalysemodel (Antecedent, Behavior, Consequence) dat verklaart hoe gedrag wordt uitgelokt door voorafgaande omstandigheden en in stand gehouden door de gevolgen die erop volgen. Wordt gebruikt om aanleidingen voor agressief gedrag structureel te herkennen en aan te pakken.
ABCD-model #
Indeling van gedrag van klanten in vier niveaus naar richting en ernst: A gericht op zichzelf (zeuren, een uitzondering vragen), B kritiek op de organisatie of de regels, C gericht op de medewerker (kritiek, belediging), D intimidatie, bedreiging of fysiek geweld. Of bedreiging onder C of D valt, verschilt per organisatie. De indeling komt uit het politieonderwijs (methode Van der Steen). Niet hetzelfde als het ABC-model.
Actief luisteren #
Een luistertechniek waarbij je expliciet laat merken dat je de ander hoort en begrijpt, bijvoorbeeld door samen te vatten of gevoel te benoemen. Vaak de eerste stap in de-escalatie.
Agressie #
Gedrag dat gericht is op het toebrengen van schade, intimidatie of dwang aan een ander, verbaal of fysiek, doelbewust of impulsief.
Alarmeringsprotocol #
Het deel van het agressiebeleid dat vastlegt hoe een medewerker tijdens een incident hulp inschakelt, wie daarop reageert en wat er daarna gebeurt. Het moet werken als iemand onder druk staat, dus kort, eenduidig en geoefend.
Assertiviteit #
Het respectvol opkomen voor eigen grenzen of behoeften zonder de ander te schaden: het tegenovergestelde van zowel passiviteit als agressie.

B

Bedreiging #
In het strafrecht: dreigen met een misdrijf dat artikel 285 Wetboek van Strafrecht noemt, zoals een misdrijf tegen het leven, zware mishandeling, brandstichting, aanranding of verkrachting. Maximaal drie jaar gevangenisstraf, bij onder meer burgemeesters en boa's in functie een derde meer. Dreigen met een klap valt er bijvoorbeeld niet onder.
Belediging #
Opzettelijke belediging die geen smaad is, bijvoorbeeld iemand in zijn bijzijn mondeling beledigen. Strafbaar volgens artikel 266 Wetboek van Strafrecht: ten hoogste drie maanden gevangenisstraf of een geldboete van de tweede categorie. Vervolging alleen op klacht van het slachtoffer, behalve onder meer bij belediging van een ambtenaar in functie.
Bemoeirecht #
Het recht van een medewerker om een bezoeker van een collega aan te spreken op ordeverstorend of normoverschrijdend gedrag als die collega dat zelf niet (meer) doet, zonder zich met de inhoud te bemoeien. Het is geen verplichting. A&O fonds Gemeenten kent daarnaast een bemoeiplicht: handelend optreden, zoals alarmeren.
BHV (bedrijfshulpverlening) #
De interne organisatie binnen een bedrijf die verantwoordelijk is voor eerste hulp, ontruiming en het bestrijden van beginnende incidenten, waaronder escalerende agressiesituaties. Elke werkgever is wettelijk verplicht BHV te organiseren.

C

Contra-agressie #
Het onbedoeld reageren op agressief gedrag met eigen agressie, bijvoorbeeld een verhoogde stem of dwingende houding. Werkt vrijwel altijd escalerend en is precies het gedrag dat de-escalatietechnieken proberen te voorkomen.

D

Doxing #
Het zich verschaffen, verspreiden of anderszins ter beschikking stellen van persoonsgegevens van een ander, met het oogmerk die persoon vrees aan te jagen, ernstige overlast aan te doen of hem in de uitoefening van zijn ambt of beroep ernstig te hinderen. Sinds 1 januari 2024 strafbaar via artikel 285d van het Wetboek van Strafrecht.

E

Escalatiefase #
De fase waarin spanning zichtbaar oploopt via signalen als verhoogde stemtoon, gespannen lichaamstaal en afnemend redeneervermogen, voorafgaand aan een mogelijke uitbarsting.
Escalatieladder #
Model van conflictonderzoeker Friedrich Glasl (1980) met negen treden, verdeeld over drie hoofdfasen (win-win, win-verlies en verlies-verlies), dat beschrijft hoe een conflict tussen partijen stapsgewijs verhardt. Hoe hoger op de ladder, hoe moeilijker de-escalatie wordt.

F

Frustratie-agressie #
Agressie die voortkomt uit onmacht en onvrede, bijvoorbeeld na slecht nieuws of als iemand niet direct een recept of verwijzing krijgt. Vaak emotioneel, onvoorspelbaar en eerder gericht op de situatie dan op de medewerker. School & Veiligheid stelt haar gelijk aan reactieve agressie. Niet hetzelfde als de frustratie-agressietheorie.
Frustratie-agressietheorie #
Theorie van Dollard en collega's (1939) dat agressie voortkomt uit frustratie: geblokkeerde doelen of behoeften. Miller (1941) en Berkowitz (1989) zwakten haar af: frustratie kan tot agressie leiden, maar dat hoeft niet.
Fysieke agressie #
Agressief gedrag waarbij fysiek geweld wordt gebruikt, zoals slaan, duwen of schoppen, of waarbij spullen worden vernield. Dreigen met geweld in woorden valt onder verbale agressie of bedreiging.

G

H

HALT-methode #
Een razendsnelle zelfcheck uit de verslavingszorg (Hongerig, Angry/boos, Lonely/eenzaam, Tired/moe) die helpt inschatten hoe groot de kans is dat jij, of de ander, feller reageert dan de situatie rechtvaardigt.

I

Impulscontrole #
Het vermogen om een directe, vaak agressieve reactie op een prikkel te onderdrukken of uit te stellen.
Instrumentele agressie #
Agressie die doelbewust wordt ingezet als middel om een specifiek doel te bereiken, in tegenstelling tot reactieve, impulsieve agressie.

L

LSD-methode #
Gesprekstechniek van Luisteren, Samenvatten en Doorvragen, gericht op het begrijpen van de onderliggende behoefte van de ander voordat je een oplossing aandraagt.

M

N

O

Onderrapportage #
Het verschijnsel dat het daadwerkelijke aantal agressie-incidenten hoger ligt dan het aantal officieel gemelde incidenten, vaak omdat medewerkers verbale agressie als 'hoort erbij' beschouwen.
Onvrijwillige zorg #
Begrip uit de Wet zorg en dwang: zorg waartegen een cliënt met bijvoorbeeld dementie of een verstandelijke beperking, of zijn vertegenwoordiger, zich verzet, zoals beperken van de bewegingsvrijheid of insluiten. Alleen toegestaan als uiterste middel om ernstig nadeel te voorkomen, volgens het zorgplan of, onvoorzien, op beslissing van de zorgverantwoordelijke.
Opwindingsfase (arousal) #
De fysiologische staat van verhoogde spanning (versnelde hartslag, adrenaline) die aan agressief gedrag voorafgaat en het redeneervermogen tijdelijk vermindert.

P

Passieve agressie #
Indirecte uiting van vijandigheid, zoals sarcasme, tegenwerken of expres traag reageren, zonder openlijke confrontatie.
Proactieve agressie #
Berekende agressie die iemand inzet om een doel te bereiken, zoals status of voordeel. School & Veiligheid stelt haar gelijk aan instrumentele agressie. De tegenhanger is reactieve agressie, die impulsief is en vaak voortkomt uit onmacht, onbegrip of het gevoel niet gehoord te worden.
Probleemgedrag #
Term uit zorgrichtlijnen voor gedrag dat lijdensdruk of gevaar meebrengt, of zo intens, vaak of lang voorkomt dat het nadelig of schadelijk is voor de persoon of de omgeving, zoals agressie. De dementierichtlijn van Verenso en NIP kiest bewust niet voor 'onbegrepen gedrag'; de Arbocatalogus Gehandicaptenzorg gebruikt die term wel.
PTSS (posttraumatische stressstoornis) #
Een psychische aandoening die kan ontstaan na het meemaken of getuige zijn van een ingrijpende gebeurtenis, zoals een ernstig agressie-incident. Tijdige en gestructureerde nazorg verkleint het risico op langdurige klachten.

R

Reactieve agressie #
Impulsieve agressie als directe reactie op een waargenomen bedreiging of provocatie, vaak zonder vooraf bedachte intentie.

S

Signaalherkenning #
Het vermogen om vroege fysieke, verbale en gedragsmatige signalen van oplopende spanning waar te nemen vóórdat een situatie escaleert.
Signaleringsplan #
Een document waarin per fase (vaak met een groen/oranje/rood-systeem) wordt vastgelegd welke signalen bij oplopende spanning horen en welke afspraken daarbij gelden, zodat een team eenduidig kan handelen.
Stopgesprek #
Gesprek waarin de politie een dader aanspreekt op zijn gedrag, met als doel dat het gedrag stopt. Een stopgesprek is geen strafvervolging. Stopt de dader niet, dan kan het slachtoffer alsnog aangifte doen. Aanvragen kan via het algemene nummer van de politie, 0900-8844.

T

Taakstrafverbod #
Artikel 22b Wetboek van Strafrecht: geen taakstraf bij een ernstig geweldsmisdrijf met een strafmaximum van zes jaar of meer, bij wederspannigheid met letsel en bij een soortgelijk misdrijf binnen vijf jaar na een taakstraf, tenzij naast een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf. Een uitbreiding naar geweld tegen hulpverleners is nog geen wet.
Trigger #
Een specifieke gebeurtenis, opmerking of prikkel die een agressieve reactie in gang zet bij iemand die al onder spanning staat.

V

Vecht-vlucht-bevriesreactie #
De automatische, fysiologische reactie van het lichaam op een waargenomen dreiging: aanvallen, vluchten of verstijven. Relevant om te begrijpen hoe mensen reageren onder hoge spanning.
Veilige Publieke Taak (VPT) #
Verzamelnaam voor de aanpak van agressie en geweld tegen mensen met een publieke taak, zoals hulpverleners, boa's, leraren en ov-personeel. Volgens de Eenduidige Landelijke Afspraken van politie en OM kan een VPT-zaak hoge prioriteit krijgen; meld daarom bij een aangifte dat het om een VPT-zaak gaat.
Vicaire traumatisering #
Het geleidelijk overnemen van stressklachten door herhaaldelijk blootgesteld te worden aan de trauma's, agressie of leed van anderen, ook wel secundaire traumatisering genoemd. Een bekend risico in beroepen met veel contact met mensen in nood of onder spanning.

W

Wederspannigheid #
Zich met geweld of bedreiging met geweld verzetten tegen een ambtenaar die rechtmatig zijn werk doet, of tegen wie hem daarbij bijstaat (artikel 180 Wetboek van Strafrecht). Maximaal een jaar gevangenisstraf of een geldboete van de derde categorie; heeft het verzet letsel tot gevolg, dan maximaal vijf jaar (artikel 181).

Z

Zelfregulatie #
Het vermogen om eigen emoties en impulsen te reguleren, essentieel zowel voor degene die dreigt te escaleren als voor de professional die moet de-escaleren.

Wil je deze vaardigheden ook in de praktijk oefenen?

Voor praktijkgerichte training in agressiehantering en de-escalatie ga je naar Act in Move Training & Coaching.

Naar Act in Move

Deze pagina is samengesteld door de redactie van AgressieVisie op basis van openbare bronnen, die op de pagina zelf staan vermeld. AgressieVisie is een initiatief van Act in Move Training & Coaching, een trainingsbureau in agressiehantering. Op deze site wordt niets verkocht. Hoe we inhoud en commercie gescheiden houden, staat in het redactiestatuut.