Een agressieprotocol op papier zegt nog weinig over wat er gebeurt als het misgaat. In dit artikel staat wat bekend is over de rol van de leidinggevende: hoe vaak leidinggevenden zelf de bron van ongewenst gedrag zijn, hoe vaak medewerkers een incident bij hun leidinggevende melden, en wat het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) en de Nederlandse Arbeidsinspectie leidinggevenden adviseren. Het gaat daarbij om adviezen en wettelijke plichten, niet om onderzoek dat meet welke aanpak van leidinggevenden de meeste agressie voorkomt.
Hoe vaak komt ongewenst gedrag van leidinggevenden voor?
TNO en CBS meten dit in de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA), die eind 2025 voor de eenentwintigste keer werd gehouden. Ruim 53.000 werknemers vulden de vragenlijst in. Over de twaalf maanden daarvoor meldde 11 procent van alle werknemers ongewenst gedrag door klanten (onder wie patiënten, passagiers, leerlingen of ouders), 5,4 procent ongewenst gedrag door collega's en 2,9 procent ongewenst gedrag door leidinggevenden. Volgens TNO en CBS zijn die percentages vergelijkbaar met eerdere jaren. Het gaat om aandelen werknemers, niet om aandelen van al het ongewenste gedrag.
De NEA 2025 vroeg ook naar de behoefte aan maatregelen. Van alle werknemers vond 11 procent dat er (aanvullende) maatregelen nodig zijn tegen intimidatie, agressie of geweld door klanten, en 8,0 procent wilde (aanvullende) maatregelen tegen intimidatie, agressie of geweld door leidinggevenden of collega's. Het Arboportaal van SZW noemt beide bronnen: mensen binnen de organisatie, zoals collega's en leidinggevenden, en derden, zoals klanten, cliënten en patiënten. In beide situaties moet de werkgever maatregelen treffen om agressie en geweld te voorkomen.
Bij wie melden medewerkers een incident?
Voor medewerkers van gemeenten, provincies en waterschappen is dat gemeten. De Monitor Integriteit en Veiligheid 2024, uitgevoerd door Ipsos I&O in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (oktober 2024), vroeg in 2024 aan medewerkers van deze decentrale overheden die in de twaalf maanden voor de enquête agressie of intimidatie hadden meegemaakt (181 mensen) wat ze met het meest recente incident deden:
- 71 procent besprak het met collega's en 51 procent met de leidinggevende.
- 39 procent meldde het bij de leidinggevende. Dat was de meest gebruikte meldroute.
- 49 procent meldde het incident niet intern.
Bedreiging en intimidatie werden vaker met de leidinggevende besproken dan verbale agressie (71 tegen 44 procent), en incidenten die als ernstig werden ervaren vaker dan minder ernstige (72 tegen 44 procent). Voor deze groep is de leidinggevende dus het belangrijkste meldpunt, terwijl bijna de helft een incident niet intern meldde. Of dat in andere sectoren ook zo is, zegt deze monitor niet. Meer over deze groep staat op de pagina over gemeenten en overheid.
Wat adviseert de overheid leidinggevenden?
Het Arboportaal van SZW geeft een lijst maatregelen die werkgevers tegen agressie en geweld kunnen nemen. Een deel daarvan gaat over wat de leidinggevende doet:
- Maak het onderwerp bespreekbaar als leidinggevende.
- Grijp in bij concrete situaties. Houd het niet alleen bij een papieren protocol, maar handel er ook naar. Volgens het Arboportaal legitimeert wie niets doet het gedrag indirect.
- Geef het goede voorbeeld. Als een leidinggevende zich professioneel gedraagt, gedragen medewerkers zich volgens het Arboportaal ook sneller netjes en fatsoenlijk.
- Geef medewerkers het gevoel dat ze met hun leidinggevende kunnen praten als ze ergens mee zitten.
- Stel beleid op met duidelijke sancties op overtreding, en bespreek dat beleid in werkoverleggen en functioneringsgesprekken.
Het Arboportaal raadt daarnaast aan een vertrouwenspersoon aan te stellen en medewerkers over die vertrouwenspersoon te informeren. Volgens het Arboportaal kan een medewerker daar terecht als hij niet bij zijn leidinggevende terechtkan. Dat is vooral van belang als het ongewenste gedrag van een leidinggevende zelf komt, zoals bij de 2,9 procent van alle werknemers uit de NEA 2025.
De Nederlandse Arbeidsinspectie beschrijft in haar brochure over agressie door derden (januari 2024) waar zij bij werkgevers op let. In een opvangregeling staat hoe slachtoffers door of namens de leiding eerste opvang en praktische ondersteuning krijgen en hoe de nazorg is geregeld. Voor slachtoffers is het volgens de inspectie ook belangrijk dat de werkgever de dader aanspreekt op zijn of haar gedrag. De uitkomsten van de analyse van incidenten, en de acties die daaruit volgen, worden teruggekoppeld naar de melders.
Wat zegt de wet?
Volgens het Arboportaal vallen agressie en geweld in de Arbowet onder psychosociale arbeidsbelasting. Werkgevers moeten beleid voeren om die belasting te voorkomen of te beperken. Artikel 2.15 van het Arbobesluit verplicht hen de risico's in kaart te brengen in de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E). Maatregelen om agressie te voorkomen horen in het plan van aanpak, en het personeel moet worden voorgelicht over de risico's en de maatregelen. Daarnaast heeft de werkgever op grond van artikel 7:658 van het Burgerlijk Wetboek een zorgplicht voor de veiligheid van de werkomgeving. Meer hierover staat op de pagina beleid en wetgeving.
Praktische stappen voor een organisatie:
- Neem in de RI&E zowel agressie door derden als ongewenst gedrag binnen de organisatie op.
- Leg in het protocol vast wie na een incident de opvang regelt, wie het incident registreert en wie de nazorg bewaakt. Met de protocol-generator maak je een eerste opzet.
- Zorg voor een meldroute naast de leidinggevende, zoals een vertrouwenspersoon.
- Bespreek incidenten en afspraken in het werkoverleg en koppel terug wat er met meldingen is gebeurd.
- Evalueer periodiek of het beleid en de maatregelen werken.