Zorginstellingen schieten tekort in de nazorg voor personeel dat met agressie te maken krijgt. Dat concludeerde het onderzoeksjournalistieke programma Zembla (BNNVARA) in maart 2026, na een rondgang onder verpleegkundigen die gewond raakten bij geweldsincidenten en gesprekken met deskundigen. Goede nazorg lijkt volgens Zembla af te hangen van de individuele leidinggevende, en financiële hulp blijft vaak uit. Arbeids- en organisatiedeskundige Cecile de Roos bekeek voor Zembla een tiental recente risico-inventarisaties van zorginstellingen. In geen enkel plan van aanpak zag zij maatregelen die echt gericht zijn op het beschermen van de medewerker in de nazorgfase.

De meeste mensen herstellen zelf, maar niet iedereen. Volgens de Richtlijn psychosociale ondersteuning binnen hoog-risico beroepen van ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum (2024) zijn onrust, angst en slecht slapen kort na een ingrijpende gebeurtenis meestal een normale reactie die vanzelf afneemt. Een kleine groep kan vastlopen in de verwerking en professionele zorg nodig hebben. In een meta-analyse van Brewin en collega's (2000) naar risicofactoren voor PTSS had elke factor afzonderlijk een bescheiden effect, maar factoren tijdens en na de gebeurtenis, zoals gebrek aan sociale steun, hadden iets sterkere effecten dan factoren van vóór de gebeurtenis. Dat bewijst niet dat één bepaalde vorm van nazorg PTSS voorkomt, maar is wel een reden om steun goed te regelen.

Dit artikel gaat over de werkgever. Wat een medewerker zelf kan doen, staat op na een incident; voor de eerste uren is er wat nu?.

Wat moet een werkgever regelen?

Volgens de Arbowet en het Arbobesluit moeten werkgevers beleid voeren om agressie en geweld te voorkomen of te beperken, de risico's vastleggen in de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) en maatregelen opnemen in het plan van aanpak (Arboportaal). De Nederlandse Arbeidsinspectie noemt in haar brochure Agressie en geweld (januari 2024) de algemene maatregelen die in ieder geval genomen moeten worden: een protocol, een procedure voor melden en registreren, voorlichting en onderricht, training, opvang, ondersteuning en nazorg, en een daderaanpak.

Voor de opvang vraagt de Arbeidsinspectie om een opvangregeling. Daarin staat hoe de leiding, of iemand namens de leiding, slachtoffers eerste opvang en praktische ondersteuning geeft en hoe de nazorg is geregeld. Praktische ondersteuning kan bijvoorbeeld zijn: tijdelijk ander werk, vergoeding van materiële schade of hulp bij het doen van aangifte.

Wat doe je in de eerste 24 uur en de weken daarna?

De ARQ-richtlijn uit 2024 is geschreven voor beroepen zoals politie, brandweer, ambulance en Defensie. Voor de zorg is er een eigen ARQ-beleidsrichtlijn (2023), die agressie door patiënten en hun naasten uitdrukkelijk noemt als ingrijpende gebeurtenis.

De richtlijn voor hoog-risico beroepen raadt aan binnen 24 uur na het incident contact te leggen met de medewerker. Dat kan een collegiaal ondersteuner, de leidinggevende of een andere collega doen. Het belangrijkste doel is erkenning geven voor wat er is gebeurd. Daarnaast hoort de organisatie ervoor te zorgen dat ingrijpende gebeurtenissen structureel worden nabesproken met de betrokkenen (een operationele debriefing, over de feiten).

Een psychologische debriefing is iets anders: een eenmalig gesprek waarin het herbeleven van de gebeurtenis en de emoties daarbij centraal staan. Beide ARQ-richtlijnen raden dat af; volgens de zorgrichtlijn vraag je kort na een incident niet actief naar gevoelens. Een Cochrane-review van Rose en collega's (2002) vond dat eenmalige individuele debriefing klachten niet verminderde en PTSS niet voorkwam. De auteurs schreven dat verplichte debriefing van slachtoffers moet stoppen.

Blijf daarna contact houden: Slachtofferhulp Nederland adviseert na een geweldsmisdrijf om in de eerste 4 tot 6 weken regelmatig te vragen hoe het gaat. Heeft een medewerker vier tot zes weken na het incident nog klachten, of is er twijfel, dan krijgt hij volgens de ARQ-richtlijn het advies professionele zorg in te schakelen. De zorgrichtlijn beveelt bij georganiseerde collegiale ondersteuning maximaal drie gesprekken aan: enkele dagen na het incident, na 4 tot 6 weken en na 3 maanden.

Wat als een medewerker PTSS ontwikkelt?

In 2025 meldden 459 bedrijfsartsen 1.473 keer een psychische beroepsziekte bij het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB); 18 procent daarvan was PTSS. Een bedrijfsarts kan PTSS als beroepsziekte melden als de ingrijpende gebeurtenissen zich in overwegende mate in het werk voordeden; de registratierichtlijn van het NCvB is niet beperkt tot bepaalde sectoren. Volgens het NCvB komt PTSS behalve bij hulpdiensten ook vaker voor in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking en in de psychiatrie.

Iets anders is erkenning door de werkgever, met gevolgen voor ondersteuning en vergoedingen. Volgens een initiatiefnota in de Tweede Kamer (november 2024) was dat bij Defensie en de politie al geregeld, maar niet bij de brandweer en boa's. Voor de brandweer geldt sinds 1 februari 2026 een landelijke regeling voor medewerkers en vrijwilligers van alle 25 veiligheidsregio's, die PTSS als beroepsziekte erkent. In de zorg zijn er volgens Zembla nauwelijks financiële regelingen in cao's voor zorgverleners die door agressie ziek worden. Barend Barentsen, onderzoeker sociaal recht aan de Universiteit Leiden en een van de deskundigen die Zembla sprak, noemt dat een groot gat in de bescherming. Volgens Zembla is een aansprakelijkheidsstelling van de werkgever dan vaak de enige manier om schade te verhalen.

Hoe leg je nazorg vast?

  • Leg in het agressieprotocol vast wie binnen 24 uur contact opneemt, ook als de eigen leidinggevende er niet is, bijvoorbeeld met de protocolgenerator.
  • Neem opvang, nazorg en praktische steun op in de RI&E en het plan van aanpak, zodat het niet afhangt van één leidinggevende.
  • Plan na elk ingrijpend incident een vast moment na 4 tot 6 weken, en verwijs bij klachten of twijfel naar de bedrijfsarts.
  • Bespreek incidenten feitelijk na in het team of het werkoverleg. Geef ruimte aan wie iets kwijt wil, maar vraag kort na het incident niet actief naar gevoelens.