Nederlandse richtlijnen over agressie op het werk maken onderscheid tussen gedrag dat nog acceptabel is en gedrag dat over de grens gaat. Daartussen zit een fase waarin de spanning oploopt en je nog kunt bijsturen. Hieronder staat welke vroege signalen richtlijnen en onderzoek noemen, wat bekend is over het effect, en hoe je er als team afspraken over maakt.

Wat zijn vroege signalen van agressie?

De Arbocatalogus VVT, opgesteld door werkgevers- en werknemersorganisaties in verpleging, verzorging en thuiszorg, werkt met kleuren. Gewenst gedrag van cliënten heet daar groen gedrag. Emotioneel gedrag heet oranje gedrag: verbaal en non-verbaal gedrag dat een eerste teken is van grensoverschrijdend gedrag, maar nog voorstelbaar en acceptabel is. Het wordt vaak veroorzaakt door de omstandigheden waarin iemand zich bevindt. Omdat het kan escaleren tot agressie, is het volgens de catalogus belangrijk dat iedere medewerker weet hoe hij ermee omgaat. Wat de catalogus en de richtlijn Probleemgedrag vragen bij cliënten met dementie, staat op de pagina agressie bij dementie.

De norm Stop Agressie Samen, die de Rijksoverheid in januari 2026 publiceerde voor overheidsorganisaties, maakt een vergelijkbaar onderscheid. Emoties tonen of kritiek uiten op beleid, regels of de organisatie is daar acceptabel gedrag. Ambtenaren geven aandacht aan die emotie of kritiek. Helpt dat niet meer en gaat het gedrag door of wordt het erger, dan is het niet langer acceptabel. Het signaal is dus ook de richting waarin het gedrag gaat.

Onderzoek in de psychiatrie maakt dit concreter. Onderzoekers rond Fluttert (Universiteit Utrecht) omschreven vroege signalen in 2011 als terugkerende veranderingen in iemands gedrag, gedachten, waarneming en gevoelens die aan agressie voorafgaan. Uit 176 signaleringsplannen in de forensische psychiatrie haalden zij 44 verschillende vroege signalen, verdeeld over 15 hoofdcategorieën. Het gaat dus om veranderingen in iemands gedrag. Volgens de onderzoekers kan de lijst helpen bij het opstellen van signaleringsplannen.

Er bestaan ook korte checklists. De Brøset Violence Checklist let op zes gedragingen: verwardheid, prikkelbaarheid, luidruchtig of druk gedrag, verbale dreiging, fysieke dreiging en aanvallen op voorwerpen. Het uitgangspunt is dat iemand die twee of meer daarvan laat zien, een grotere kans heeft om in de 24 uur daarna gewelddadig te worden. In een studie uit 2007 van Almvik en collega's (Trondheim, Noorwegen), met 8.835 observaties bij 82 patiënten en bewoners van afdelingen voor ouderenpsychiatrie en dementie, hadden patiënten en bewoners die agressief werden hogere scores dan wie dat niet werd.

Kijk ook naar de situatie en naar jezelf

Signalen zitten niet alleen bij de ander. Het rapport Meer dan de dader, dat DSP-groep en Ipsos I&O in november 2025 voor het WODC schreven over agressie tegen politie, boa's, brandweer en ambulance, haalt de socioloog Randall Collins aan. Volgens hem komt geweld zelden direct voort uit een voornemen, maar uit een reeks interacties waarin spanning, angst en gezichtsverlies zich opbouwen. Een kleine verandering, zoals een hulpverlener die te dichtbij komt of een dominante houding aanneemt, kan de situatie laten kantelen.

Volgens hetzelfde rapport grijpen verschillende factoren op elkaar in: de rol van omstanders, alcohol, drugs en tijdsdruk, en de emoties en eerdere ervaringen van betrokkenen. Algemene triggers voor escalatie zijn er volgens het WODC niet: die hangen af van de achtergrond van de dader, de situatie rond het incident en de interactie met de hulpverlener. Een geïnterviewde politiemedewerker noemt het begrijpen en herkennen van triggers essentieel, zodat je je communicatie kunt aanpassen en vroeg kunt ingrijpen.

Helpt het om gestructureerd op signalen te letten?

Twee studies uit de psychiatrie geven een antwoord. In een gerandomiseerd onderzoek onder leiding van de universitaire psychiatrische dienst in Bern (Zwitserland) op 14 acute psychiatrische opnameafdelingen, gepubliceerd in 2008, werd na opname het risico op geweld op een vaste manier beoordeeld, met een verplichte evaluatie van preventie bij patiënten met een hoog risico. Vergeleken met de controleafdelingen wijzen de uitkomsten op 41 procent minder ernstige agressie-incidenten en 27 procent minder dwangmaatregelen. De ernst van de incidenten die wel gebeurden, nam niet af.

In een forensisch psychiatrisch ziekenhuis met maximale beveiliging bespraken verpleegkundigen en patiënten op 16 afdelingen wekelijks samen de vroege signalen, volgens de Early Recognition Method. Bij de 189 onderzochte patiënten daalde daarna het aantal separaties, en de incidenten waren gemiddeld minder ernstig (publicatie uit 2010). Er was geen aparte controlegroep: de patiënten werden vergeleken met hun eigen periode vóór de invoering.

Deze onderzoeken zijn in de psychiatrie gedaan. Of de aanpak even goed werkt aan een loket, in de klas of in het openbaar vervoer, zeggen ze niet. De les die wel overeind blijft: let op veranderingen in iemands gewone gedrag en bespreek signalen samen.

Hoe maak je er als team een werkwijze van?

Een signaleringsplan legt per fase (groen, oranje en rood) vast welke signalen bij iemand horen en welke afspraken daarbij gelden. De Arbocatalogus VVT geeft daarnaast concrete tips, geschreven voor de zorg:

  • Signaleer veranderingen in behoeften, gedrag en gemoedstoestand, en maak ze bespreekbaar.
  • Deel met collega's wat bij een bepaalde cliënt werkt en wat niet.
  • Betrek bij oplopende spanning op tijd collega's, zodat je er niet alleen voor staat.
  • Maak het bespreken van incidenten een vast agendapunt in het teamoverleg.
  • Analyseer meldingen en kijk op organisatieniveau naar verbeterpunten.

Volgens het Arboportaal van het ministerie van SZW moet de werkgever de risico's op agressie opnemen in de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E), maatregelen vastleggen in het plan van aanpak en medewerkers voorlichten. Neem daarin op welke functies en situaties een oranje fase kennen, wat medewerkers dan doen en wanneer ze een collega erbij halen, en leg dat vast in een protocol. Zorg voor een meldroute: de norm Stop Agressie Samen vraagt om agressie altijd te melden, ook bij twijfel. Regel opvang en nazorg na een incident, en bespreek signalen en incidenten geregeld in het werkoverleg.