Politiemensen, boa's, brandweerlieden en ambulancemedewerkers krijgen regelmatig te maken met agressie en geweld. Naar de aard en omvang en naar slachtoffers is al veel onderzoek gedaan, maar over de verdachten, hun motieven en het verloop van incidenten was nog relatief weinig bekend. Daarom deden DSP-groep en Ipsos I&O daar onderzoek naar, in opdracht van het WODC en op aanvraag van het ministerie van Justitie en Veiligheid en de Taskforce Onze Hulpverleners Veilig. Het rapport Meer dan de dader is gedateerd november 2025. De minister van Justitie en Veiligheid stuurde het op 20 januari 2026 met een reactie naar de Tweede Kamer.
Hoe is het onderzocht?
De onderzoekers combineerden literatuuronderzoek, interviews en focussessies met politiegegevens die ze koppelden aan microdata van het CBS. Die politiegegevens gaan over incidenten en aangiften van 1 januari 2020 tot en met 31 december 2024: 38.583 unieke incidenten en 25.727 unieke verdachten. De meeste incidenten (34.963) waren gericht tegen de politie; tegen boa's ging het om 3.417 incidenten en tegen brandweer en ambulance om 203. De meest geregistreerde incidenten waren belediging (42 procent), bedreiging (16 procent) en eenvoudige mishandeling (15 procent).
Twee kanttekeningen: het gaat alleen om incidenten waarvan een melding of aangifte is gemaakt en waarbij een verdachte bekend is. De werkelijke groep daders is volgens de onderzoekers dus groter. En ze spreken van verdachte/dader, omdat niet altijd vaststaat of een verdachte ook de dader is.
Wie zijn de verdachten?
Van de verdachten in de politiegegevens is 88 procent man, tegen 50 procent van alle Nederlanders van 12 jaar en ouder. Ze zijn relatief jong: 27 procent is 18 tot 24 jaar, tegen 10 procent van de bevolking van 12 jaar en ouder. Volgens de onderzoekers zijn 18- tot 29-jarigen sterk oververtegenwoordigd, treden jongeren vaker in groepsverband op en komen incidenten met 50-plussers minder vaak voor. De sociaaleconomische positie van verdachten is doorgaans kwetsbaar: ze zijn gemiddeld lager opgeleid, hebben een lager inkomen en ontvangen vaker een uitkering dan de algemene bevolking. Ongeveer 30 procent is sinds 1 januari 2018 door de politie geregistreerd vanwege onbegrepen gedrag. Driekwart had in de vijf jaar voor het incident antecedenten en ruim de helft was eerder verdachte van een geweldsmisdrijf. Verdachten van agressie en geweld tegen politie en boa's zijn gemiddeld jonger en hebben vaker antecedenten dan verdachten bij incidenten tegen brandweer- en ambulancemedewerkers.
Eenduidige daderprofielen zijn volgens de onderzoekers niet te onderscheiden: daarvoor zijn de kenmerken, achtergronden en motieven te divers. Ze benadrukken ook dat hun bevindingen niet betekenen dat geweld plegen eigen is aan bepaalde groepen. Het rapport gebruiken om vooroordelen of stereotyperingen te rechtvaardigen, noemen ze wetenschappelijk onjuist en schadelijk.
Waarom loopt een situatie uit de hand?
De motieven lopen uiteen, maar expressief of emotioneel geweld komt volgens het rapport vaak voor: frustratie, machteloosheid, het ervaren van onrecht of uitzichtloosheid. Ook situaties die tijdens het contact met de hulpverlener escaleren zonder dat het geweld gepland was, spelen een grote rol. Vooral alcohol- en drugsgebruik en groepsdruk vergroten dat risico. Bij politie en boa's kan escalatie ook volgen op handhavend optreden.
Een kanttekening: de politiegegevens zeggen weinig over motieven. Wat het rapport over motieven en triggers schrijft, komt uit literatuuronderzoek en uit gesprekken met hulpverleners die slachtoffer werden en met twee strafrechtadvocaten. Daders zelf zijn niet gesproken; hun perspectief is alleen indirect meegenomen.
De meeste geweldsincidenten gebeuren op de openbare weg of op het water, gevolgd door woningen. Tegen de politie gaat het relatief vaak om incidenten op het politiebureau, tegen brandweer en ambulance relatief vaak om incidenten in woningen en zorginstellingen. De kans op agressie en geweld is groter 's avonds, 's nachts en in het weekend, en rond oud en nieuw is het aantal incidenten relatief hoog. Incidenten concentreren zich in stedelijke gebieden, vooral in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag.
Wat betekent dit voor de aanpak?
De belangrijkste les zit in de titel: het gaat om meer dan de dader. Volgens de onderzoekers ontstaan agressie en geweld tegen hulpverleners uit een combinatie van persoonskenmerken, de interactie, de situatie (zoals de aanwezigheid van andere mensen of groepsdruk) en de bredere context (zoals een grote stad of oud en nieuw). Alleen op daderprofielen letten is daarom onvoldoende. Het herkennen van triggers, risicobewust en situatiebewust optreden en goede communicatie noemen ze essentieel voor preventie en de-escalatie. Situatiegerichte periodieke training en samenwerking met ondersteunende partijen (zoals de politie voor boa's, brandweer en ambulance) zijn daarbij volgens het rapport belangrijke pijlers.
De onderzoekers sluiten af met een oproep aan overheid, werkgevers en hulpverleners om de verworven kennis beter in de praktijk te benutten: er is veel kennis, maar de aanpak echt verbeteren vraagt ook om gerichte actie. Als voorbeelden noemen ze professionals daadwerkelijk en herhaald trainen in de-escalerende methoden, of juist meer experimenteren met verschillende acties. Ook stellen ze voor situaties die niet escaleerden te vergelijken met vergelijkbare situaties die wel escaleerden, om te zien wat de-escalerend werkte. De minister schreef in de Kamerbrief die oproep te onderschrijven.
Wat kan een organisatie met publiekscontact hiermee? Stel dat incidenten vooral 's avonds, bij handhavend optreden of in contact met groepen voorkomen: dan hoort dat in de RI&E en in het agressieprotocol, met afspraken over bezetting, alarmering, samenwerking met de politie en nazorg voor de medewerker. Zorg voor een eenvoudige meldroute en registreer incidenten volledig; onvolledige en inconsistente registratie bij de politie was volgens de onderzoekers een beperking van hun analyse. Bespreek in het werkoverleg niet alleen wat misging, maar ook situaties die goed afliepen. Over aangifte na zo'n incident gaat het artikel over aangifte na agressie tegen een publieke taak.