Stel dat een team acht uur per jaar heeft om te oefenen met agressieve situaties. Is die tijd beter besteed aan één trainingsdag, of aan vier kortere momenten verspreid over het jaar? In leeronderzoek heet dat verschil gespreid oefenen (spaced of distributed practice) tegenover geconcentreerd oefenen (massed practice). Hieronder staat wat drie soorten onderzoek daarover zeggen, en waar hun grenzen liggen. Geen van deze onderzoeken ging over agressie of de-escalatie.
Wat is gespreid oefenen, en werkt het?
Een breed overzicht is de meta-analyse van Nicholas Cepeda en collega's in het vakblad Psychological Bulletin (mei 2006). Zij verzamelden 839 metingen uit 317 experimenten, beschreven in 184 wetenschappelijke artikelen. Leerstof die op meer momenten werd aangeboden, werd bij de eindtoets duidelijk beter onthouden dan dezelfde leerstof in één aaneengesloten blok. Ook vonden de onderzoekers dat de beste tussenpoos langer wordt naarmate je iets langer moet onthouden. Een belangrijke beperking: dit overzicht gaat over het onthouden van verbale informatie, niet over praktische vaardigheden.
Wat mat het Leidse onderzoek naar kijkoperaties?
Voor praktische vaardigheden is een Nederlands onderzoek bruikbaar. Edward Spruit, Guido Band en Jaap Hamming (Universiteit Leiden en LUMC) lieten beginners zonder ervaring oefenen met taken voor kijkoperaties (laparoscopie) op een oefenkast. Het artikel verscheen in oktober 2014 online in het vakblad Surgical Endoscopy (jaargang 2015). Beide groepen oefenden even lang, maar met een ander schema:
- Geconcentreerd: drie trainingen van 75 minuten op één dag.
- Gespreid: één training van 75 minuten per week, drie weken achter elkaar.
- Gemeten werd aan het eind van de training, twee weken later en een jaar later.
De gespreid getrainde groep presteerde op alle drie de momenten beter. Het verschil was het duidelijkst bij de moeilijkere taken, zoals hechten binnen de buikholte. Gemiddeld haalde 65 procent van de gespreide groep aan het eind van de training het vereiste niveau, tegenover 21 procent van de geconcentreerde groep. Let op: dat cijfer gaat over het einde van de training, niet over het behoud na een jaar. Over dat jaar meldt de samenvatting van de auteurs alleen dat de gespreide groep beter presteerde. De volledige tekst van het artikel is niet vrij toegankelijk; deze beschrijving volgt die samenvatting.
Hoe vaak herhalen? Het voorbeeld van reanimatie
Hoe vaak je het beste kunt herhalen, onderzochten de Canadese onderzoekers Anderson, Sebaldt, Lin en Cheng bij reanimatie (Resuscitation, februari 2019). Deelnemers werden door loting ingedeeld in groepen die gedurende een jaar elke maand, elke drie maanden, elke zes maanden of elke twaalf maanden oefenden op een oefenpop. Een oefenmoment bestond uit herhaalde rondes van twee minuten reanimeren met directe visuele feedback en mondelinge coaching, tot de deelnemer uitstekend scoorde of drie pogingen had gedaan. Uitstekend betekende onder meer dat minstens 90 procent van de borstcompressies de juiste diepte en het juiste tempo had. In de analyse zaten 167 deelnemers. Na twaalf maanden haalde 58 procent van de maandelijkse groep dat niveau, tegenover 26 procent bij oefenen per drie maanden, 21 procent per zes maanden en 15 procent per twaalf maanden. Anders dan in het Leidse onderzoek ging het hier niet om dezelfde oefentijd anders verdeeld: wie elke maand oefende, oefende in dat jaar ook vaker.
Het International Liaison Committee on Resuscitation (ILCOR) woog in januari 2020 het beschikbare bewijs over gespreid en geconcentreerd leren bij reanimatie- en eerstehulpcursussen. In die beoordeling zaten zeventien onderzoeken met oefenpoppen en simulatie. Het advies: bij reanimatiecursussen kan gespreid leren worden gebruikt in plaats van training op één moment. ILCOR noemt dat een zwakke aanbeveling op basis van bewijs met een zeer lage zekerheid. De beoordeling ging bovendien niet over de beste vorm van gespreid leren of de beste herhalingstermijn.
Wat betekent dit voor oefenen met agressie?
Voor de-escalatie bieden deze bronnen geen vergelijkende cijfers. Hechten en borstcompressies zijn handelingen met een meetbare norm. Bij een escalerend gesprek gaat het om inschatten, communiceren en je eigen spanning onder controle houden. Of gespreid oefenen daar een even groot effect heeft, en welke tussenpoos dan het beste werkt, is met deze onderzoeken niet te zeggen.
Wel noemen twee Nederlandse bronnen herhaling. Volgens het rapport Meer dan de dader, dat DSP-groep en Ipsos I&O in november 2025 voor het WODC schreven, onderstrepen de inzichten uit dat onderzoek het belang van periodieke training in de-escalerend optreden voor hulpverleners. Dat rapport vergelijkt geen trainingsschema's. De Nederlandse Arbeidsinspectie schrijft in haar brochure over agressie en geweld (januari 2024) dat voorlichting en onderricht periodiek plaatsvinden en dat de werkgever de frequentie bepaalt aan de hand van de RI&E. Een training is volgens de inspectie altijd maatwerk: toegespitst op de functie en de vorm van agressie die daarbij kan voorkomen.
Praktische stappen voor een organisatie:
- Bepaal in de RI&E welke functies met agressie te maken krijgen en hoe vaak voorlichting en oefening voor die functies terugkomen.
- Verdeel beschikbare oefentijd, als de planning het toelaat, liever over meer korte momenten dan over één lange dag. Die les komt uit onderzoek naar andere vaardigheden, niet uit onderzoek naar de-escalatie.
- Gebruik het werkoverleg voor korte herhaling, bijvoorbeeld door een recent incident of een afspraak uit het protocol te bespreken. De Arbeidsinspectie noemt het bespreken van incidenten in het werk- of teamoverleg als onderdeel van de meldprocedure.
- Heeft de organisatie een alarmprocedure, oefen en test die dan regelmatig. Ook dat vraagt de Arbeidsinspectie.
- Evalueer periodiek of het beleid en de maatregelen werken, en pas ze zo nodig aan.