Bij agressie in de ouderenzorg en bij dementie gaan begrip voor de cliënt en jouw veiligheid samen. Wat de richtlijn Probleemgedrag en de Wet zorg en dwang (Wzd) betekenen, van de ochtendzorg tot het melden achteraf.
Laatst bijgewerkt: 22 oktober 2026
De korte versie staat op agressie in zorg en welzijn: zie het gedrag als signaal en werk met een signaleringsplan. Hier volgt de verdieping.
Cliënten met dementie "kunnen er bijvoorbeeld niets aan doen als ze ongewenst gedrag vertonen, maar het maakt wel dat ze over grenzen van medewerkers heen gaan", schrijft de Arbocatalogus VVT van de werkgevers- en werknemersorganisaties in de sector. Begrip en je eigen veiligheid sluiten elkaar dus niet uit.
De multidisciplinaire richtlijn Probleemgedrag bij mensen met dementie (2018) van Verenso, de vereniging van specialisten ouderengeneeskunde, en het NIP noemt probleemgedrag "alle gedrag dat gepaard gaat met lijdensdruk of gevaar voor de persoon met dementie of voor mensen in zijn of haar omgeving". Agressief gedrag valt onder geagiteerd gedrag. De richtlijn kiest bewust niet voor de term 'onbegrepen gedrag' en benadrukt dat de term probleemgedrag niet betekent dat het probleem in de persoon met dementie gezocht moet worden. Probleemgedrag is dus de term uit de richtlijn; op deze pagina bedoelen we hetzelfde als met 'onbegrepen gedrag'.
Gedrag ontstaat volgens de richtlijn uit biologische, psychologische, sociale en fysieke omgevingsfactoren samen: pijn, obstipatie, een blaasontsteking, (veranderingen in) medicijngebruik of een delier, maar ook de vaardigheden van naasten en verzorgenden, te veel of te weinig prikkels en de vertrouwdheid van de omgeving. "Dé oorzaak" bestaat doorgaans niet. Is pijn of een delier een (mede)oorzaak, dan wordt dat volgens de richtlijn eerst behandeld.
In de AZW-werknemersenquête van het CBS had 67 procent van de verzorgenden in zorg en welzijn in de twaalf maanden voor de meting te maken met een of meer vormen van agressie door patiënten of hun naasten, van verbale tot fysieke agressie (gemiddelde van de metingen 2020 tot en met 2024). Verzorgenden krijgen volgens het CBS relatief vaak te maken met fysieke agressie en seksuele intimidatie. Dementie wordt daarbij niet apart onderscheiden. Meer in de CBS-cijfers over 2024.
De richtlijn bespreekt één gerandomiseerd onderzoek naar agitatie tijdens het wassen, bij 73 verpleeghuisbewoners (Sloane). Verzorgenden kregen training en coaching in persoonsgericht douchen, met onder meer keuzes voorleggen, de persoon bedekt houden met een handdoek en de waterstraal aanpassen, of in een 'handdoekbad' op bed. Bij beide werd minder agitatie en agressie gerapporteerd dan bij douchen zonder die training. De bewijskracht is zeer laag.
Wordt een cliënt gewassen terwijl hij of zijn vertegenwoordiger daar niet meer mee instemt en de cliënt zich verzet, dan is dat volgens het Informatiepunt Dwang in de zorg onvrijwillige zorg. Dat geldt ook voor een oudere met dementie die niet uit bed gehaald wil worden. Dan gelden de regels hieronder.
Gedrag dat voor de ene verzorgende een probleem is, hoeft dat voor een collega niet te zijn, merkt de richtlijn op. Bespreek dus ook bij wie het wel goed gaat. Werk je 's nachts of in de wijk alleen, lees dan ook alleen werken en huisbezoek.
De richtlijn vraagt een methodische, multidisciplinaire aanpak in zes fasen, van beschrijving en verheldering tot evaluatie. Het team bestaat in ieder geval uit een arts, een gezondheidszorgpsycholoog en een vertegenwoordiger van de verzorging en verpleging die bij de cliënt betrokken is. In verpleeghuizen ligt de medische eindverantwoordelijkheid bij de specialist ouderengeneeskunde.
De eerste vraag: om welk gedrag gaat het, bij wie is er lijdensdruk, is er gevaar en voor wie? De richtlijn beveelt gevalideerde observatie-instrumenten aan, zoals de CMAI (Cohen-Mansfield Agitation Inventory) voor geagiteerd gedrag. Observaties van verzorgenden geven inzicht in situaties die het gedrag "uitlokken, in stand houden of versterken". Noteer dus wat eraan voorafging en wat erop volgde, zoals in het ABC-model.
Is het gedrag vooral een probleem voor naasten of verzorgenden, dan richt de behandeling zich volgens de richtlijn vooral daarop, en niet of minder op het gedrag van de cliënt. Bij onvoldoende effect noemt de richtlijn consultatie van onder meer een ouderenpsychiater of het Centrum voor Consultatie en Expertise. Het behandelplan komt volgens de richtlijn multidisciplinair tot stand en over medicatie beslist de arts; over behandeling en medicatie geeft deze pagina geen advies.
Let op: de richtlijn is in januari 2018 geautoriseerd en noemt nog de Wet Bopz. Sinds 1 januari 2020 geldt de Wet zorg en dwang. Verenso meldde op 1 september 2026 dat de richtlijn in herziening is.
Ernstige agressie vraagt volgens de richtlijn eerst om acute interventies; de analyse volgt daarna alsnog. Wat zonder instemming mag, staat in de Wzd; hieronder alleen wat de wet en het Informatiepunt Dwang in de zorg (VWS) zeggen.
De Wzd geldt sinds 1 januari 2020 voor mensen met een psychogeriatrische aandoening, zoals dementie, of een verstandelijke beperking, ook thuis. Korsakov, Huntington en niet-aangeboren hersenletsel vallen eronder bij vergelijkbare gedragsproblemen of regieverlies die tot ernstig nadeel kunnen leiden. Onvrijwillige zorg is zorg waartegen de cliënt of zijn vertegenwoordiger zich verzet, zoals het beperken van de bewegingsvrijheid of insluiten (artikel 2, eerste lid). Ze is een uiterste middel (artikel 10, eerste lid) om ernstig nadeel te voorkomen, waaronder (het aanzienlijk risico op) ernstig lichamelijk letsel voor de cliënt of een ander (artikel 1, tweede lid).
Staat onvrijwillige zorg in het zorgplan, dan voert een zorgverlener die alleen uit als hij heeft vastgesteld dat het beschreven ernstig nadeel zich daadwerkelijk voordoet en er geen minder ingrijpende mogelijkheden zijn (artikel 13). Het zorgplan vermeldt welke zorgverleners bevoegd zijn haar toe te passen (artikel 10, achtste lid, onder 2°).
Heeft het zorgplan een situatie redelijkerwijs niet kunnen voorzien, of ontstaat een noodsituatie voordat er een zorgplan is, dan wordt "uitsluitend" onvrijwillige zorg verleend op grond van een beslissing van de zorgverantwoordelijke (artikel 15, eerste lid). Die stelt onder meer vast dat de zorg noodzakelijk, geschikt en evenredig is, dat er geen minder ingrijpende mogelijkheden zijn en dat er op verantwoorde wijze toezicht is tijdens de toepassing. Hij legt de beslissing zo spoedig mogelijk, uiterlijk binnen 48 uur, schriftelijk vast, voor niet langer dan strikt noodzakelijk en hooguit twee weken (tweede lid), en informeert zo mogelijk vooraf de Wzd-functionaris, de vertegenwoordiger en de cliënt (vierde lid). Afzonderen op de eigen kamer valt onder insluiten; separeren mag niet bij mensen met een psychogeriatrische aandoening, aldus het Informatiepunt.
De Arbocatalogus VVT geeft als beleidstip "Altijd melden" en adviseert na een incident afspraken te maken om herhaling te voorkomen, "ook bij onbewuste agressie". Bij dementie kunnen twee registraties naast elkaar lopen:
Langdurig ongewenst gedrag of het meemaken van agressie kan volgens de catalogus leiden tot "stress, psychische klachten, verzuim en verloop". Lees verder over nazorg na een agressie-incident en je rechten na een incident.
Deze pagina is voor zorgmedewerkers; de Wzd geldt niet voor mantelzorgers. Thuisarts.nl, van het NHG en partners, raadt aan de huisarts te bellen als het gedrag nieuw is, omdat er soms een oorzaak is die te behandelen is, zoals een blaasontsteking. Vind je de zorg te zwaar worden, neem dan contact op met de case-manager dementie. Komt de agressie van familie of andere naasten, lees dan agressie in zorg en welzijn (kopje 'Agressie van naasten en onbegrepen gedrag').
Wat deze pagina niet beantwoordt. Wat je als medewerker zelf fysiek mag doen als je veiligheid in gevaar is. Dat hangt af van de situatie en van de afspraken in jullie organisatie. Bespreek het met je leidinggevende, of leg het voor aan het Informatiepunt Dwang in de zorg of een jurist.
Zorg eerst voor je eigen veiligheid en die van de cliënt: betrek op tijd collega's en sla alarm als het niet meer veilig is, adviseert de Arbocatalogus VVT. Meld het incident daarna en breng je observaties in bij het multidisciplinaire team.
Alleen binnen de Wet zorg en dwang. Afzonderen op de eigen kamer valt onder insluiten. Verzet de cliënt zich of stemt hij of zijn vertegenwoordiger niet in, dan is het onvrijwillige zorg: alleen volgens het zorgplan (artikel 13) of op beslissing van de zorgverantwoordelijke (artikel 15). Dat geldt ook als een wilsonbekwame cliënt en zijn vertegenwoordiger zich niet verzetten (artikel 2, tweede lid). Separeren mag niet bij mensen met een psychogeriatrische aandoening, zoals dementie.
Agressief gedrag valt in de richtlijn Probleemgedrag bij mensen met dementie (2018) onder geagiteerd gedrag. De richtlijn vraagt eerst probleemverheldering en een methodische, multidisciplinaire analyse, met observaties van verzorgenden. Het behandelplan komt multidisciplinair tot stand; over medicatie beslist de arts.
Ja, volgens de afspraken in je organisatie. De Arbocatalogus VVT geeft als beleidstip "Altijd melden". Is onvrijwillige zorg verleend, dan komt die met een motivering in het dossier (artikel 16, derde lid, Wzd).
Ja, bij gedragsproblemen of regieverlies die vergelijkbaar zijn met een psychogeriatrische aandoening of verstandelijke beperking en die tot ernstig nadeel kunnen leiden. Het syndroom van Korsakov, de ziekte van Huntington en niet-aangeboren hersenletsel zijn daarvoor aangewezen, aldus het Informatiepunt Dwang in de zorg.
De werkoverlegkaart 'Gedrag dat niet kwaad bedoeld is' gaat over een cliënt met dementie die slaat tijdens de ochtendzorg: waar ligt voor jullie het verschil tussen begrip en accepteren?
Deze pagina is samengesteld door de redactie van AgressieVisie op basis van openbare bronnen, die op de pagina zelf staan vermeld. AgressieVisie is een initiatief van Act in Move Training & Coaching, een trainingsbureau in agressiehantering. Op deze site wordt niets verkocht. Hoe we inhoud en commercie gescheiden houden, staat in het redactiestatuut.
Cijfers, herkenbare situaties en praktische tools voor agressie in de zorgsector.
ToolTwaalf teamsessies van tien minuten over agressie, met per sector een eigen situatie. Draai de kaart om voor de vragen, of print de hele set.
ArtikelWelke vroege signalen van oplopende agressie noemen richtlijnen en onderzoek, wat is bekend over het effect, en hoe maak je er als team afspraken over?