Van de thuiszorg tot de spoedeisende hulp: agressie door patiënten, cliënten en hun naasten hoort voor veel zorgmedewerkers bij het werk. Dat hoeft niet zo te blijven.
Laatst bijgewerkt: 10 november 2026
Een cliënt met dementie wordt plots fysiek tijdens de ochtendzorg. Niet uit kwaadwilligheid, maar uit angst of verwarring. Het team moet razendsnel schakelen tussen veiligheid en begrip.
Wat helpt: zoek met het team uit wat aan het gedrag voorafgaat, zoals angst, pijn, verwarring of te veel prikkels, in plaats van het gedrag als 'lastig' te bestempelen. Verdieping: agressie bij dementie, met wat de richtlijn Probleemgedrag en de Wet zorg en dwang van het team vragen.
Naasten van een patiënt op de SEH wachten al uren en worden steeds directer, dan verbaal agressief naar de balie. De spanning loopt op nog voordat er een arts is gezien.
Wat helpt: erken de frustratie expliciet ("ik snap dat dit lang duurt en frustrerend is") vóórdat je uitleg geeft. Te snel een verklaring of oplossing aandragen werkt averechts zolang de emotie nog niet erkend is.
Onder hoge werkdruk loopt de toon tussen collega's onderling soms net zo snel op als richting cliënten. Agressie is niet altijd extern, en verdient evenveel aandacht.
Wat helpt: gebruik geweldloze communicatie: benoem wat je waarneemt en voelt, en welke behoefte erachter zit, in plaats van de ander te veroordelen. Dat voorkomt dat interne spanning verhardt tot een structureel conflict.
Het CBS telt agressie door patiënten en cliënten en door hun familie of vrienden samen. In 2024 had 57% van de werknemers in zorg en welzijn daar in de twaalf maanden ervoor mee te maken; de meest voorkomende vorm was verbale agressie, zoals schelden en schreeuwen (48%). Werknemers die zeggen onvoldoende tijd te hebben om patiënten of cliënten aandacht te geven, maken vaker agressie mee: 75%, tegen 57% bij wie daar wel genoeg tijd voor heeft (metingen 2020 tot en met 2024 samengenomen). Het CBS doet daarbij geen uitspraak over oorzaak en gevolg (CBS, februari 2026 ↗).
Bij boze of bezorgde naasten, bijvoorbeeld na een lange wachttijd, helpt in de praktijk vaak:
Bij probleemgedrag (ook wel onbegrepen gedrag), bijvoorbeeld bij dementie of een verstandelijke beperking, helpt het om het gedrag als signaal te zien: zoek uit wat eraan voorafgaat, zoals angst, pijn, verwarring of te veel prikkels. Leg per cliënt in een signaleringsplan vast welke signalen er spelen en wat het team dan doet, zodat iedereen hetzelfde handelt.
Alleen werken. Wie alleen werkt, bijvoorbeeld in de wijk of tijdens een nachtdienst, moet snel hulp kunnen inschakelen. Volgens de Nederlandse Arbeidsinspectie ↗ moeten werkgevers ervoor zorgen dat alleenwerkenden zich kunnen beschermen tegen ongewenst bezoek en snel alarm kunnen slaan. In de cao VVT 2025-2026 staat dat een medewerker moet kunnen beschikken over een effectieve alarmeringsprocedure, en dat een medewerker die zich onveilig voelt het recht heeft om een cliënt niet alleen te bezoeken. Hoe je zo'n procedure opzet, zie je in dit voorbeeld van een alarmeringsprotocol.
Oefen een gesprek op de SEH of een huisbezoek: het gesprek reageert op je keuzes, met uitleg na elke keuze.
Start het oefengesprekLeg met je team signalen en afspraken per fase vast (groen/oranje/rood), veelgebruikt in de zorg.
Maak het signaleringsplanGenereer een basisprotocol agressiebeleid op maat van jouw team.
Genereer je protocolVolgens de AZW-werknemersenquête van het CBS had in 2024 57% van de werknemers in zorg en welzijn in de twaalf maanden daarvoor te maken met agressie door patiënten, cliënten of hun naasten. Daarnaast kreeg 31% te maken met agressie door collega's of leidinggevenden. De meest voorkomende vorm van agressie door patiënten of hun naasten is verbale agressie, zoals schelden en schreeuwen.
Omdat agressie in de zorg veel voorkomt en de nazorg volgens beroepsvereniging V&VN lang niet op orde is. V&VN baseert zich op journalistiek onderzoek van het tv-programma Zembla (uitzending 12 maart 2026): een risico-inventarisatie ontbreekt in de praktijk vaak of is niet compleet, en een duidelijk plan van aanpak voor nazorg is er bijna nooit. Volgens Zembla lijkt goede nazorg afhankelijk van de individuele leidinggevende.
Dat hangt af van de cao en de afspraken in de organisatie. In de Cao Ziekenhuizen is afgesproken dat er in principe aangifte wordt gedaan bij agressie of ongewenst gedrag door bezoekers of patiënten, in overleg met de medewerker. In de cao VVT 2025-2026 (looptijd tot 31 augustus 2026) stond dat de werkgever op verzoek van de medewerker melding of aangifte doet, zodat de medewerker zelf buiten beeld kan blijven; kijk in de actuele cao VVT wat nu geldt. Een werkgever kan aangifte doen met het adres van de organisatie in plaats van het huisadres van de medewerker (Veilige publieke dienstverlening).
Een signaleringsplan (stoplichtmethode) past hier goed bij: het legt per fase vast welke signalen en afspraken gelden, zodat een heel team eenduidig kan handelen bij voorspelbare spanningspatronen.
De cijfers en situaties op deze pagina steunen op onderstaande onderzoeken en rapporten. Elke bron is openbaar; de volledige lijst staat op de bronnenpagina.
Wat op AgressieVisie staat over zorg & welzijn, en wat voor alle sectoren geldt. Per onderwerp de belangrijkste pagina's.
Overzicht van CBS-, TNO- en sectorcijfers per sector, met brontabel en CSV-download.
ToolReken uit wat agressie je organisatie jaarlijks kost aan verzuim en vervanging. Met sectorcijfers als startpunt en alle bedragen zelf aan te passen.
ToolVertakte oefengesprekken in 15 scenario's uit zeven sectoren (onder meer telefoon, chat, webcare en het KCC), met spanningsmeter, uitleg na elke keuze, nabespreking, oefenbewijs en teammodus.
ToolGenereer direct een basisprotocol agressiebeleid op maat van jouw sector, teamgrootte en risico's.
ToolTwaalf teamsessies van tien minuten over agressie, met per sector een eigen situatie. Draai de kaart om voor de vragen, of print de hele set.
Tool14 vragen over risico en maatregelen: je positie in een 2x2-matrix en per zwak punt een concrete actie.
ToolEr is net iets gebeurd op je werk. Acht korte vragen geven je een concreet plan: wat nu, wat binnen 24 uur, wat deze week, en wat je moet vastleggen.
Act in Move Training & Coaching verzorgt praktijkgerichte training, toegespitst op de casuïstiek van jouw team.