Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) laat sinds 2010 de Monitor Integriteit en Veiligheid uitvoeren. De meting van 2024 is gedaan door Ipsos I&O; het deelrapport over agressie is van oktober 2024 en ging op 17 december 2024 naar de Tweede Kamer. Het onderzoek gaat over gemeenten, provincies en waterschappen, niet over het Rijk. Er waren enquêtes onder 1.082 politieke ambtsdragers, 694 medewerkers en 117 overheidsorganisaties, en interviews bij 16 organisaties.

Hoeveel ambtenaren en bestuurders krijgen met agressie te maken?

Van de medewerkers van decentrale overheden met burgercontact kreeg 29 procent in de twaalf maanden voor het onderzoek te maken met agressie of intimidatie door mensen van buiten de organisatie. Over alle ondervraagde medewerkers, ook die zonder burgercontact, was dat 27 procent. Het ging vooral om verbale agressie, zoals schelden, schreeuwen en kwetsende opmerkingen (28 procent), en om bedreiging en intimidatie (16 procent); fysieke agressie kwam weinig voor (2 procent).

In 2022 lag het totaal bij medewerkers met burgercontact op 36 procent. De daling komt volgens het rapport uitsluitend door minder verbale agressie (van 33 naar 28 procent); bedreiging, intimidatie en fysieke agressie bleven gelijk. De onderzoekers zien de piek van 2022, rond de coronapandemie, mogelijk als uitschieter en vinden het te vroeg om van een kentering te spreken.

In de maatschappelijke en publieke dienstverlening maakte 62 procent van de ondervraagde medewerkers agressie mee, in de buitendienst (onder meer toezicht en handhaving) 43 procent en in de binnendienst 21 procent. Vrouwen kregen er vaker mee te maken dan mannen: 31 tegenover 24 procent.

Bij decentrale politieke ambtsdragers ligt het aandeel hoger. Van hen kreeg 45 procent in de twaalf maanden voor het onderzoek, zelf of via familie of vrienden, vanwege de functie te maken met agressie of intimidatie, tegen 49 procent in 2022 en 23 procent in 2014. Bij burgemeesters was het in 2024 70 procent, bij wethouders 60, bij Statenleden 49 en bij raadsleden 40 procent. Ook bij hen nam de verbale agressie af ten opzichte van 2022, maar bedreiging en intimidatie niet.

Gaat de agressie vaker online en vaker over de persoon?

Volgens het ministerie vinden agressie en intimidatie steeds meer online plaats. Ook het rapport spreekt in de slotbeschouwing van een toename van online agressie, maar de cijfers voor 2022 tot 2024 zijn stabiel. Bij medewerkers was in 2024 gemiddeld 38 procent van de verbale agressie en van de bedreiging en intimidatie online en 62 procent offline, vergelijkbaar met 2022. Bij politieke ambtsdragers werd juist het merendeel online geuit: twee derde van de verbale agressie en 59 procent van de bedreiging en intimidatie. Ook die verhouding bleef volgens het rapport stabiel. Zie ook het artikel over online bedreiging en intimidatie.

Wel richt de agressie zich vaker op de persoon. Bij medewerkers zei ruim een derde (36 procent) dat het meest recente incident op hen persoonlijk was gericht, meer dan in 2022. Bij politieke ambtsdragers ging het ook vaker dan in 2022 om de persoon zelf in plaats van om hun rol. Van de vrouwelijke ambtsdragers die agressie meemaakten, zei 15 procent dat die gericht was op hun geslacht of gender.

Worden incidenten gemeld en geregistreerd?

Volgens het ministerie besprak of meldde bijna 90 procent van de ambtsdragers en ambtenaren met een incident dit intern. Van de medewerkers besprak 84 procent het meest recente incident binnen de organisatie, maar deed 51 procent een officiële interne melding. Bij 5 procent deden de medewerker of de organisatie aangifte. Van de politieke ambtsdragers besprak 66 procent het incident intern en meldde 44 procent het; bij 6 procent werd aangifte gedaan.

De belangrijkste reden om een incident niet te bespreken of te melden, is in beide groepen dat men het niet ernstig genoeg vond. Bij politieke ambtsdragers volgt 'dergelijke incidenten horen bij mijn functie' (28 procent). Medewerkers noemden als redenen om geen aangifte te doen daarnaast 'geen strafbaar feit' en 'dergelijke incidenten horen bij mijn werk'. Registratie blijft achter: volgens 55 procent van de medewerkers met een incident registreerde de organisatie hun meest recente incident niet; van de politieke ambtsdragers zegt 12 procent dat dat wel gebeurde. Ongeveer de helft van de organisaties zegt incidenten altijd te registreren; de meeste hebben meerdere meldroutes, wat een centraal overzicht lastiger maakt.

Welke maatregelen nemen gemeenten, provincies en waterschappen?

Van de ondervraagde organisaties heeft 97 procent een interne meldingsprocedure voor medewerkers, gaf 85 procent de afgelopen twee jaar trainingen, workshops of voorlichting aan medewerkers en heeft 68 procent een agressiecoördinator voor medewerkers. Steeds meer organisaties hanteren een organisatienorm, bijvoorbeeld: boos worden mag, zolang het maar niet persoonlijk wordt. Enkele organisaties vragen zich volgens het rapport af of weerbaarheidstrainingen ertoe leiden dat medewerkers hun grenzen verleggen.

Gemeenten kunnen incidenten registreren in het Gemeentelijk Incidenten Registratiesysteem (GIR) van A&O fonds Gemeenten, dat zonder aanvullende kosten beschikbaar is voor gemeenten. Wie een account in het GIR heeft, kan ook melden via een mobielvriendelijke webapplicatie (meldagressie.nl). Volgens het ministerie is het van belang dat het GIR gebruiksvriendelijker wordt en dat er een vergelijkbaar systeem voor provincies komt. Meer over registreren staat op de pagina over gemeenten en overheid.

Praktische stappen voor decentrale overheden:

  • Neem agressie door burgers, online en offline, op in de RI&E en leg de organisatienorm vast in het agressieprotocol.
  • Zorg voor één centrale registratie, bijvoorbeeld in het GIR, en spreek af wie elke melding vastlegt.
  • Maak melden laagdrempelig, ook voor raadsleden en Statenleden, bijvoorbeeld via de griffie.
  • Spreek af wanneer de organisatie zelf aangifte doet en regel nazorg. Wat een medewerker zelf kan doen, staat bij na een incident.
  • Bespreek gemelde incidenten en de norm in het werkoverleg.