In zorg en welzijn is de-escalatie een veelgebruikte en aanbevolen aanpak bij agressie, schrijft een Cochrane-review uit 2018. De bekende de-escalatie methodieken, zoals de LSD-methode en geweldloze communicatie, staan elders op deze site uitgelegd. Dit artikel zet op een rij wat een WODC-rapport, die review en ander onderzoek over het effect zeggen, waar de kennis ophoudt en wat een werkgever moet regelen.

Waar ontstaat escalatie?

In opdracht van het WODC onderzochten DSP-groep en Ipsos I&O agressie en geweld tegen politie, boa's, brandweer en ambulance. Volgens hun rapport Meer dan de dader (november 2025) spelen situationele escalaties van ongepland geweld tijdens het contact een grote rol. Escalatie ontstaat vaak in de interactie zelf, bijvoorbeeld wanneer stress of misverstanden leiden tot wederzijds defensieve reacties. Omdat agressie volgens het onderzoek uit een combinatie van factoren voortkomt, noemt het WODC het essentieel om triggers te herkennen, risicobewust en situatiebewust op te treden en passend te communiceren. Dat is een conclusie uit literatuur, interviews, focussessies en politiegegevens, geen gemeten effect van één techniek.

Het rapport vat ook werk van Ufkes en Giebels (2013) samen. Professionals kunnen op agressie reageren door te forceren, toe te geven, te vermijden of probleemoplossend te werk te gaan. Forceren leidt vaak tot escalatie. Vermijden kan op korte termijn dempen, maar de situatie op lange termijn verergeren. Ufkes en Giebels noemen ook gedrag dat een situatie kan laten escaleren: een verdedigende houding aannemen, te snel zeggen dat je begrijpt wat de ander beweegt, het gedrag van de ander diagnosticeren en te snel naar oplossingen gaan. Het rapport tekent aan dat dit van de situatie afhangt en dat er nog weinig over bekend is.

Het rapport gebruikt ook het sociaal-cognitieve model van Bandura. Volgens dat model moeten preventie en de-escalatie zich op alle drie de niveaus richten: de persoon (training en zelfregulatie), het gedrag (communicatie en houding) en de omgeving (organisatiecultuur en werkomstandigheden).

Wat is bekend over het effect van de-escalatie en training?

Diezelfde Cochrane-review zocht naar (quasi-)gerandomiseerd onderzoek naar de-escalatietechnieken bij agressie van volwassenen in zorgsettings. Studies bij mensen met een psychose vielen af. De reviewers vonden één studie, bij 306 ouderen met dementie in 16 Franse verpleeghuizen, en die mat geen van de uitkomsten waar de review naar zocht. Hun conclusie: het is onzeker hoe effectief de-escalatie is en welke technieken het beste werken. Wat de Nederlandse richtlijn voor probleemgedrag bij dementie van zorgteams vraagt, staat op de pagina agressie bij dementie.

Een systematische review uit 2015 van 38 studies naar de-escalatietraining voor medewerkers in de ggz vond het duidelijkste effect op kennis, zelfvertrouwen in het omgaan met agressie en prestaties in oefensituaties. Over het effect op aanvallen, letsel en dwangmaatregelen in de praktijk konden de onderzoekers geen harde conclusies trekken, omdat het bewijs van lage kwaliteit en tegenstrijdig was.

Er zijn ook positieve uitkomsten. In een gerandomiseerd onderzoek uit 2021 op twaalf afdelingen van een psychiatrisch ziekenhuis in China kregen zes afdelingen naast de gewone training over fixatie een extra de-escalatietraining (CRSCE). Daar werden patiënten daarna minder vaak en minder lang gefixeerd dan op de controleafdelingen. Het gaat wel om één ziekenhuis.

Het NSCR noemde in september 2026 ook de wetenschappelijke kennis over de meest effectieve manieren waarop de politie kan trainen en optreden nog beperkt.

De onderzoekers van Meer dan de dader bevelen wel aan om trainingen in respectvolle communicatie en de-escalatievaardigheden meer toe te spitsen op specifieke situaties en interacties, en ze periodiek te herhalen. Naast kennis is volgens hen gerichte actie nodig, zoals het daadwerkelijk en herhaald trainen van professionals in de-escalerende methoden. Dat is een aanbeveling, geen gemeten effect.

Welk Nederlands onderzoek is er?

Een groot Nederlands project is DE-ESCALATING, gefinancierd via de Nationale Wetenschapsagenda. NWO kende 7.050.149 euro toe voor de jaren 2026 tot 2032. Projectleider is Marie Rosenkrantz Lindegaard van het NSCR en de Universiteit van Amsterdam. Tot het consortium horen onder meer Tilburg University, het UMC Utrecht, de Nationale Politie, NS en Arriva. De onderzoekers analyseren video's van echte situaties in handhaving, gezondheidszorg, openbaar vervoer en serviceverlening, samen met stressmetingen en de motieven van burgers en professionals. Daaruit ontwikkelen ze strategieën, waarvan daarna wordt onderzocht hoe effectief ze zijn. De eerste resultaten worden de komende jaren verwacht.

Er is ook Nederlands onderzoek naar bodycams. Bij een proef van een jaar bij de Landelijke Eenheid van de politie in 2018 halveerde het aantal incidenten van lichamelijke agressie en serieuze bedreigingen tegen politiemensen, van bijna vierhonderd naar iets minder dan tweehonderd (evaluatie voor Politie en Wetenschap, 2019). Dat was een vergelijking van het jaar voor de proef met het proefjaar.

Wat moet een werkgever regelen?

Agressie en geweld vallen in de Arbowet onder psychosociale arbeidsbelasting. De werkgever moet beleid voeren om die te voorkomen of te beperken, de risico's opnemen in de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) en maatregelen vastleggen in het plan van aanpak. Artikel 2.15 van het Arbobesluit noemt geen bepaalde methode, maar verplicht wel tot voorlichting en onderricht over de risico's en over de maatregelen die de belasting voorkomen of beperken. De norm Stop Agressie Samen (januari 2026) voor overheidsorganisaties is concreter: de werkgever investeert in trainingen voor iedere ambtenaar met externe contacten, zodat die leert gedrag in te schatten, te kalmeren en grenzen te stellen.

  • Breng in de RI&E in kaart in welke functies en situaties agressie kan ontstaan.
  • Kies een methodiek die past bij die situaties en oefen situatiegericht en herhaald, zoals het WODC-rapport aanbeveelt.
  • Kijk naar de omstandigheden: het rapport noemt het wegnemen van factoren die spanningen kunnen oproepen.
  • Leg de afspraken vast in een protocol, zorg voor een meldroute, bespreek incidenten na in het werkoverleg en regel opvang en nazorg.